Presudom Apelacionog suda u Nišu Gž2 84/2024 od 23.04.2024. godine, stavom prvim izreke, preinačena je prvostepena presuda tako što je odbijen kao neosnovan tužbeni zahtev kojim je traženo da se tužena potpuno liši roditeljskog prava nad maloletnim sinovima VV i GG, zbog grubog zanemarivanja dužnosti iz sadržine roditeljskog prava, osim u delu koji se odnosi na izdržavanje maloletne dece i da se ta odluka upiše u matičnu knjigu rođenih koja se vodi za matično područje ... pod tekućim brojem ... za 20.... godinu, u koju knjigu je izvršen upis rođenja maloletnog VV i u matičnu rođenih koja se vodi za matično područje ... pod tekućim brojem ... za 20.... godinu, u koju knjigu je izvršen upis rođenja maloletnog GG. Stavom drugim izreke, odlučeno je da svaka stranka snosi svoje troškove postupka.

Protiv pravnosnažne presude drugostepenog suda tužilac je blagovremeno izjavio reviziju zbog pogrešne primene materijalnog prava. Tužena je izjavila reviziju protiv rešenja o troškovima postupka sadržanog u pobijanoj presudi.

Ispitujući pobijanu odluku primenom člana 408. ZPP („Službeni glasnik Republike Srbije“ broj 72/11 ... 10/23) u vezi sa članom 202. Porodičnog zakona, Vrhovni sud je ocenio da revizija tužioca nije osnovana.

U postupku nije učinjena bitna povreda odredaba parničnog postupka iz člana 374. stav 2. tačka 2. ZPP na koju revizijski sud pazi po službenoj dužnosti.

Prema utvrđenom činjeničnom stanju, parnične stranke su zaključile brak 19.01.2013. godine u ..., koji je upisan u Matičnu knjigu venčanih za matično područje ... br. ... za ... godinu. Tokom trajanja braka stranaka rođeno je njihovo dvoje dece, sinovi VV rođen .... godine u ... i GG rođen ... godine u ... . Porodica je bila potpuno funkcionalna do 09.05.2021. godine, kada se tužilac vratio sa poslovnog puta i tom prilikom nije zatekao ni tuženu ni decu. Sutradan je otišao u policijsku stanicu i prijavio da nema saznanja o tome gde se nalaze njegova supruga i deca, gde mu je saopšteno da je tužena sa decom napustila teritoriju Republike Srbije 18.05.2021. godine. Mal. VV je u navedenom periodu krenuo u ... razred osnovne škole „...“ u ..., gde je redovno pohađao nastavu od 01.09.2020. godine do 09.05.2021. godine, a mal. GG je išao u vrtić pri u ... i trebalo je da u školskoj 20.../20... godini bude upisan u predškolski program. Deca su imala putne isprave Republike Srbije. Tužena se javila tužiocu nakon desetak dana i tada mu saopštila da je otišla sa decom kod svoje majke u .., da tamo namerava da starijeg sina upiše u školu i da promeni prezime deci tako da deca više neće imati kontakt sa tužiocem. Majka tužene je ... državljanka, koja živi i radi u ... . Tužena sada živi sa novim emotivnim partnerom u ... . Tužilac je bio u ... povodom sudskog postupka koji se vodio primenom Haške konvencije o građanskopravnim aspektima međunarodne otmice dece, gde mu nije bilo dozvoljeno da ima kontakt sa decom. Pred prvostepenim sudom je pokrenut poseban postupak između stranaka radi razvoda braka, vršenja roditeljskog prava, određivanja doprinosa u izdržavanju i uređenja ličnih odnosa između maloletne dece i roditelja, koji je rešenjem od 28.10.2022. godine prekinut do pravnosnažnog okončanja ovog parničnog postupka.

Po prijavi tužioca OJT u Negotinu je podnelo krivičnu prijavu protiv tužene zbog sumnje da je izvršila krivično delo oduzimanje mal. lica iz člana 191. stav 3. Krivičnog zakonika, koja krivična prijava je odbačena rešenjem (jer je tužena lice koje vrši roditeljsko pravo nad decom). Tužilac je ponovo podneo krivičnu prijavu protiv tužene zbog sumnje da je izvršila isto krivično delo, po kojoj je postupak u toku. Iz nalaza i mišljenja Centra za socijalni rad za opštinu... je utvrđeno da tužilac živi u domaćinstvu koje ima izuzetno povoljne stambene uslove, gde su tužilac i tužena zajedno sa mal. decom živeli i starali se o njima sa podeljenim ulogama. Tuženi ima mogućnosti da se posveti mal. deci i njihovim školskim obavezama, izuzetno je motivisan da brine o mal. deci i poseduje stabilnost u pogledu materijalnog i stambenog statusa (dobra mesečna primanja i adekvatni stambeni prostor). Konstatovano je da mal. deca i dalje imaju prijavljeno prebivalište na teritoriji tog Centra, a da je faktički njihovo prebivalište na teritoriji ..., iz kojih razloga organ starateljstva nije u mogućnosti da da nalaz i mišljenje i da sud treba da donese privremenu meru kojom će urediti održavanje kontakta između tužioca i mal. dece do okončanja ostalih postupaka. Pravnosnažnim rešenjem o privremnoj meri od 19.07.2023. godine uređen je model održavanja ličnih odnosa između tužioca i mal. dece do pravnosnažnog okončanja ovog postupka. Po donetoj privremenoj meri tužilac je pristupao u prostorije Centra za socijalni rad, a mal. deca ni tužena nisu kontaktirali Centar i eventualno obrazložila razloge nedolaska. Prvostepeni sud se međunarodnom zamolnicom obratio Centralnom organu ... radi dostavljanja nalaza i mišljenja u ovoj pravnoj stvari, po kojoj je zamoljen organ postupio i dostavio prvostepenom sudu obaveštenje Porodičnog savetovališta ... prema kome ne postoji aktivni predmet za mal. decu kod porodičnog savetovališta za opštinu na čijoj teritoriji je navedeno da se tužena nalazi sa decom i pomenuto savetovalište nema uvid u trenutne prilike u porodici. Povodom postupka koji je iniciran po Haškoj konvenciji o građansko pravnim aspektima međunarodne otmice dece nadležan sud u ... je doneo odluku u korist tužene, kojoj je omogućio da ostane u ... zajedno sa decom, dok se ne okončaju sudski postupci u Republici Srbiji.

Polazeći od ovako utvrđenog činjeničnog stanja, prvostepeni sud je usvojio tužbeni zahtev primenom člana 3. 9., 10. i 11. Konvencije o pravima deteta, člana 7. stav 1. i 2. Konvencije o nadležnostima, merodavnom pravu, priznanju i izvršenja odluka i saradnju u materiji roditeljske odgovornosti i mera za zaštitu dece, člana 64. Ustava Republike Srbije, člana 6. stav 1., 81. stav 1., 87. stav 1. i 266. stav 1. Porodičnog zakona, uz zaključak da su ispunjeni uslovi za lišenje roditeljskog prava tužene nad mal. decom, jer se radi o nezakonitom odvođenju mal. dece u inostranstvo, bez znanja i saglasnosti tužioca, pri čemu tužilac ima kompetencije za vršenje roditeljskog prava, dok u odnosu na tuženu organ starateljstva nije mogao da da izjašnjenje. Po oceni prvostepenog suda, kako su tužena i mal. deca nedostupni nadležnim organima Republike Srbije, pa time i organu starateljstva, u datim okolnostima tužilac bez sudske odluke nije u mogućnosti da vrši roditeljsko pravo.

Po oceni Vrhovnog suda, drugostepeni sud je pravilnom primenom materijalnog prava preinačio prvostepenu presudu i odbio tužbeni zahtev, uz osnovan zaključak da primenom člana 3. 9., 10. i 11. Konvencije o pravima deteta, člana 64. i 65. Ustava republike Srbije, člana 81. Porodičnog zakona postupanje tužene (odvođenje maloletne dece u inostranstvo bez znanja i saglasnosti tužioca) samo po sebi ne vodi zaključku da je tužena kao roditelj zloupotrebila roditeljsko pravo tako da bi bilo opravdano potpuno lišenje roditeljskog prava. Prema pravilnom stanovištu drugostepenog suda, navedeno postupanje tužene je od uticaja na odluku suda o poveravanju mal. dece na vršenje roditeljskog prava u smislu procene roditeljskih kompetencija, a u konkretnom slučaju nema podataka o tome na koji način je tužena ispunjavala sve ostale obaveze i dužnosti roditelja u smislu člana 67. – 77. Porodičnog zakona.

Konvencija o pravima deteta ( „Sl. list SRJ“ broj 15/90), pored ostalog, određuje da u svim aktivnostima koje se tiču dece, bez obzira da li ih preduzimaju javne ili privatne institucije socijalnog staranja, sudovi, administrativni organi ili zakonodavna tela, najbolji interesi deteta biće od prvenstvenog značaja. Ustav Republike Srbije u članu 64. propisuje da deca uživaju ljudska prava primereno svom uzrastu i duševnoj zrelosti, da su zaštićena od psihičkog, fizičkog, ekonomonskog i svakog drugog iskorišćavanja ili zloupotrebljavanja, a u članu 65. da roditelji imaju pravo i dužnost da izdržavaju, vaspitavaju i obrazuju svoju decu i da su u tome ravnopravni, kao i da sva ili pojedina prava mogu jednom ili oboma roditelja biti oduzeta ili ograničena samo sudskom odlukom ako je to u najboljem interesu deteta, u skladu sa zakonom. Porodični zakon u članu 81. propisuje da ako roditelj zloupotrebljava prava ili grubo zanemaruje dužnosti iz sadržine roditeljskog prava (član 67 – 77 istog Zakona), može biti potpuno lišen roditeljskog prava.

Potpuno lišenje roditeljskog prava je najteža porodično pravna sankcija za roditelja koji zloupotrebljava roditeljsko pravo tako što njegovi postupci do te mere ugrožavaju interese deteta, da je ugrožen fizički, moralni i intelektualni razvoj deteta, ili grubo zanemaruje roditeljske dužnosti tako što uopšte ne brine o detetu, niti podmiruje njegove osnovne potrebe.

U ovom slučaju, i po oceni Vrhovnog suda, okolnost da je tužena promenila prebivalište i odvela zajedničku mal. decu u inostranstvo bez obaveštenja i saglasnosti tužioca kao oca, sama za sebe ne može dovesti do potpunog lišenja roditeljskog prava tužene primenom člana 81. Porodičnog zakona, jer savesno vršenje ostalih obaveza i dužnosti tužene kao roditelja i u najboljem interesu mal. dece, saglasno članu 67. – 77. Porodičnog zakona, činjeničnim utvrđenjem u ovoj pravnoj stvari, nije osporeno. Prema činjeničnom utvrđenju, krivična prijava protiv tužene zbog oduzimanja mal. lica - dece je odbačena upravo sa razloga jer je tužena lice koje vrši roditeljsko pravo. U postupku koji je iniciran po Haškoj konvenciji o građansko pravnim aspektima međunarodne otmice dece nadležan sud u... je doneo odluku u korist tužene kojoj je omogućio da ostane u ... zajedno sa decom. Prema dostavljenom obaveštenju zamolnim putem kod Porodičnog savetovališta ... ne postoje aktivni predmeti za mal. decu za opštinu na čijoj teritoriji se tužena nalazi sa decom, dok o načinu vršenja roditeljskog prava tužene nakon odlaska u inostranstvo sa mal. decom nema podataka. U sklopu tako utvrđenih okolnosti, i po oceni Vrhovnog suda, nema osnova za zaključak da je tužena, u periodu nakon odlaska u inostranstvo, učinila neku od zloupotreba prava ili da je grubo zanemarila dužnosti iz sadržine roditeljskog prava prema mal. deci, pa stoga ni uslova da se tužena u potupunosti liši roditeljskog prava u smislu član 81. Porodičnog zakona. Naprotiv, izricanje najteže porodično pravne sankcija za tuženu u ovom slučaju bilo bi u direktnoj suprotnosti sa članom 64. i 65. Ustava republike Srbije i članom 3. 9., 10. i 11. Konvencije o pravima deteta, na čiju primenu se osnovano poziva i drugostepeni sud u pobijanoj odluci.

Revizija ukazuje na potrebu primene Konvencije o nadležnostima, merodavnom pravu, priznanju i izvršenja odluka i saradnji u materiji roditeljske odgovornosti i mera za zaštitu dece, koja je zaključena pod okriljem Haške konvencije 1996. godine (Sl. glasnik RS“ - Međunarodni ugovori broj 20/15) uz isticanje da je nezakonitim postupanjem tužene ugroženo pravo tužioca na staranje nad maloletnom decom. Međutim navedena Konvencija nema domen primene u ovoj pravnoj stvari, jer se odnosi na sporove sa međunarodnim elementom u pogledu vršenja roditeljskog prava, starateljstva i viđanja deteta koje živi u drugoj državi u odnosu na roditelja. Naime, u ovoj parnici predmet tražene pravne zaštite nije pravo tužioca kao roditelja na staranje nad mal. decom koja su odvedena od strane drugog roditelja u drugu državu, već lišenje roditeljskog prava tužene kao roditelja, u smislu propisa primenom kojih je drugostepeni sud pravilno doneo pobijanu odluku. S obzirom na izneto, neosnovani su navodi revizije o pogrešnoj primeni materijalnog prava.

Iz navedenih razloga, Vrhovni sud je primenom člana 414. ZPP, odlučio kao u stavu prvom izreke.

Ispitujući dozvoljenost revizije tužene, u smislu člana 410. stav 2. tačka 5. u vezi člana 420.stav 6. ZPP, Vrhovni sud je ocenio da revizija nije dozvoljena. Tužena je reviziju izjavila protiv drugostepenog rešenja kojim je pravnosnažno odlučeno o troškovima postupka, koji ne predstavljaju glavni zahtev, već sporedno traženje, pa primenom člana 420. stav 1. i 28. ZPP, revizija nije dozvoljena. Revizija tužene nije dozvoljena ni u smislu člana 403. stav 2. tačka 2. ZPP s obzirom da revizija nije dozvoljena prema vrsti odluke koja se njom pobija, shodno članu 403. u vezi sa člana 28. stav 1. ZPP. Na osnovu iznetog, primenom člana 413. ZPP, Vrhovni sud je odlučio kao u stavu drugom izreke.

Zahtev tužene za naknadu troškova sastava odgovora na reviziju odbijen je na osnovu člana 154. stav 1. ZPP, jer se ne radi o troškovima potrebnim radi vođenja ove parnice, zbog čega je Vrhovni sud odlučio kao u stavu trećem izreke.

Predsednik veća – sudija

Dobrila Strajina, s.r.

Za tačnost otpravka

Zamenik upravitelja pisarnice

Milanka Ranković