Presudom Apelacionog suda u Beogradu Gž2 352/16 od 12.05.2016. godine, stavom prvim izreke, odbijene su kao neosnovane žalbe tužioca-protivtuženog i tužene-protivtužilje i potvrđena presuda Prvog osnovnog suda u Beogradu P2 3901/2010 od 16.12.2015. godine u prvom, drugom, trećem, četvrtom, petom, šestom, osmom, devetom, desetom, jedanaestom, dvanaestom i trinaestom stavu izreke. Drugim stavom izreke drugostepene presude, odbijene su kao neosnovane žalbe tužioca-protivtuženog i tužene-protivtužilje i potvrđena presuda Prvog osnovnog suda u Beogradu P2 3901/2010 od 16.12.2015. godine, u stavu sedmom izreke u delu lišenja roditeljskog prava oca u pogledu prava da odlučuje o obrazovanju mal. dece, dok je u preostalom delu navedena presuda preinačena tako što je odbijen kao neosnovan tužbeni zahtev za lišenje roditeljskog prava tužioca-protivtuženog u odnosu na mal. EE i mal. ŽŽ, i to prava da odlučuje o pitanjima koja bitno utiču na život dece u pogledu prava i dužnosti čuvanja, podizanja i zastupanja dece. Trećim stavom izreke odbačena je žalba tužioca od 04.03.2016. godine izjavljena protiv presude Prvog osnovnog suda u Beogradu P2 3901/2010 od 16.12.2015. godine, kao nedozvoljena.

Protiv pravnosnažne presude donete u drugom stepenu tužilac- protivtuženi je blagovremeno izjavio reviziju iz svih zakonskih razloga predviđenih članom 407. Zakona o parničnom postupku („Službeni glasnik RS“ br. 72/11, 49/13 – US, 74/13 – US i 55/14 – u daljem tekstu: ZPP).

Ispitujući pravilnost pobijane odluke u smislu člana 408. ZPP, Vrhovni kasacioni sud je našao da revizija tužioca-protivtuženog nije osnovana.

Pobijana presuda nije zahvaćena bitnom povredom odredaba parničnog postupka iz člana 374. stav 2. tačka 2. ZPP, jer su nižestepeni sudovi odlučivali o zahtevima koji spadaju u sudsku nadležnost. U postupku nisu učinjene ni bitne povrede odredaba parničnog postupka iz člana 374. stav 2. tač. 6, 8, 10. i 11. ZPP, niti su u reviziji ove povrede bliže obrazložene. Po oceni Vrhovnog kasacionog suda, neosnovano je i ukazivanje tužioca-protivtuženog na to da je pred drugostepnim sudom učinjena bitna povreda odredaba postupka iz člana 374. stav 1. ZPP, kao i da je došlo do prekoračenja tužbenog zahteva, što su revizijski razlozi iz člana 407. stav 1. tač. 3. i 5. ZPP, a zbog kojih je takođe izjavljena revizija.

Prema utvrđenom činjeničnom stanju, stranke su zaključile brak 2002. godine i iz braka imaju dvoje maloletne dece – sina EE rođenog ... godine i ćerku ŽŽ rođenu ... godine. Zajednica života parničnih stranaka faktički je prestala 2009. godine. Tužilac živi kao podstanar u ... u stanu površine 54 m2, a radi kao ... u OŠ „...“ u ... sa mesečnim primanjima od oko 42.000,00 dinara. Od 10.03.2014. godine sa tužiocem u zajedničkom domaćinstvu živi mal. EE, koji je tog dana došao kod oca, nakon što je u Centru za socijalni rad nastala rasprava njegovih roditelja o starateljstvu nad decom, a on dao izjavu da želi da živi sa ocem. Mal. EE od drugog polugodišta 2013. godine pohađa OŠ „...“ u ..., iako ga je majka, tužena-protivtužilja u ovoj parnici, upisala u školu u ... i nije se saglasila sa njegovim školovanjem u .... Tužena-protivtužilja živi u ... sa mal. ŽŽ, u stanu površine 50 m2 koji je vlasništvo njenog brata. Angažovana je po ugovoru o privremenim i povremenim poslovima u „...“ i na taj način uspeva da zaradi oko 20.000,00 dinara mesečno. Mal. ŽŽ je izrazila želju da nakon razvoda roditelja nastavi da živi sa majkom.

Nadležni centar za socijalni rad je dao mišljenje da mal. ŽŽ i mal. EE treba poveriti majci na samostalno vršenje roditeljskog prava, jer otac maloletne dece ne poštuje sudska rešenja o privremenom poveravanju dece, ne sarađuje sa institucijom uključenom u rešavanje porodičnog statusa čime daje loš primer deci, ne poštuje vreme predviđeno za održavanje kontakta sa decom, samostalno odlučuje o školovanju mal. EE, onemogućava kontakt mal. EE sa majkom i dece međusobno i indikuje negativan stav dece prema srodnicima.

Komisija veštaka neuropsihijatrijske struke je u svom nalazu i mišljenju od 08.02.2012. godine navela da tužilac ne pokazuje znake neke trajne ili privremene duševne bolesti ili poremećaja, ali da je nedosledan u vršenju roditeljske uloge što se odnosi na nedovoljnu saradnju sa majkom dece, njeno obezvređivanje i pokušaj da je eleminiše kao roditelja, koji nisu u interesu dece. Komisija je navela da tužena-protivtužilja, takođe, ne pokazuje znake neke trajne ili privremene duševne bolesti ili poremećaja, da spada u normalno strukturisane ličnosti i da je u stanju da svoje zdrave snage usmeri ka ostvarivanju interesa dece, a zbog čega je u najboljem interesu dece da žive sa majkom koja treba samostalno o njima da se stara, vaspitava ih i neguje, sa tim da se uredi lični kontakt oca sa decom prema predloženom modelu.

Na osnovu ovako utvrđenog činjeničnog stanja, nižestepeni sudovi su ocenili da je osnovan zahtev tužioca-protivtuženog da se brak stranaka razvede jer se svrha braka više ne ostvaruje, ali da je neosnovan zahtev tužioca- protivtuženog da maloletna deca stranaka budu njemu poverena na vršenje roditeljskog prava, a da se tužena-protivtužilja obaveže da doprinosi njihovom izdržavanju. Deca parničnih stranaka su poverena majci na samostalno vršenje roditeljskog prava, otac dece, tužilac-protivtuženi u ovoj parnici, obavezan je da doprinosi njihovom izdržavanju, uređen je model viđanja oca sa maloletnom decom u skladu sa predlogom Centra za socijalni rad, a tužilac-protivtuženi je pobijanom presudom delimično lišen roditeljskog prava samo u pogledu odlučivanja o obrazovanju maloletne dece.

Revizijom se, u suštini, ne osporava pobijana presuda u delu kojim je pravnosnažno razveden brak stranaka, već u delu kojim su maloletna deca stranaka poverena majci na samostalno vršenje roditeljskog prava, odnosno u delu kojim je odbijen zahtev tužioca-protivtuženog, kao oca, da deca budu poverena njemu na čuvanje, negu i vaspitanje, te se posledično osporava i deo odluke koji se odnosi na utvrđeni model viđanja tužioca-protivtuženog sa maloletnom decom, utvrđenu obavezu tužioca-protivtuženog da doprinosi izdržavanju maloletne dece i njegovu obavezu da odmah preda mal. EE majci, kao i odluka da se tužilac-protivtuženi delimično liši roditeljskog prava u pogledu odlučivanja o obrazovanju maloletne dece. Najvažniji razlozi na kojima tužilac-protivtuženi zasniva reviziju su sledeći: da su „od samog početka postupka po tužbi tužioca (krajnje neporočnog i odgovornog supruga i roditelja), u nedostatku činjenica i pravnih razloga“, da bi opravdali svoje odluke, izigravanjem prava i izvrtanjem činjenica, sudovi grubo povredili odredbe čl. 2. i 8. ZPP; da se prilikom donošenja odluke nisu rukovodili najboljim interesima dece zajemčenim članom 6. Porodičnog zakona; da su nižestepeni sudovi povredili temeljnu normu člana 65. Porodičnog zakona, jer su marginalizovali i prećutali mišljenje mal. EE dato u Centru za socijalni rad; da je u postupku korišćen nedozvoljen dokaz – mišljenje lekara neuropsihijatrijske struke koje nije snabdeveno memorandumom i pečatom klinike, pa se mora smatrati privatnim mišljenjem i ne može biti pravno relevantno za odlučivanje.

Vrhovni kasacioni sud je ocenio kao neosnovane navode tužioca- protivtuženog da mu u sprovedenom postupku nije obezbeđena zakonita i jednaka zaštita prava, te da je ocena dokaza izvršena na njegovu štetu, protivno odredbama čl. 2. i 8. ZPP. Naime, parnični postupak u ovom predmetu je otpočeo usvajanjem predloga tužioca-protivtuženog za određivanje privremene mere kojom su mu mal. deca EE i ŽŽ poverena na samostalno vršenje roditeljskog prava do pravnosnažnog okončanja parnice. Pošto je u postupku utvrđeno da je tužilac nesavesno vršio roditeljsko pravo, jer je permanentno sprečavao ili otežavao održavanje ličnih odnosa mal. dece sa majkom, ne poštujući model viđanja koji je određen od strane Centra za socijalni rad, doneto je rešenje o privremenoj meri kojim su mal. deca privremeno poverena tuženoj majci na negu, staranje i vaspitanje. Navedeno rešenje je doneto 20.02.2012. godine, a izvršeno je tek 07.08.2013. godine u sudskom postupku prinudnog izvršenja, zato što je tužilac odbijao da preda mal. decu tuženoj, te mu je zbog toga u izvršnom postupku čak izrečena i kazna zatvora. Ovakvo ponašanje tužioca je ocenjeno kao nesavesno vršenje roditeljskog prava i bitno je uticalo na donošenje konačne odluke da se mal. deca stranaka povere tuženoj majci na čuvanje, negu i vaspitanje.

Legitimno zalaganje tužioca da mal. deca budu poverena njemu kao roditelju, ne može i ne sme biti opravdanje za radnje i postupke tužioca kojima se mal. deci uskraćuje pravo da, shodno odredbama člana 65. Porodičnog zakona („Službeni glasnik RS“, br. 18/05 i 6/15), održavaju lične odnose sa roditeljem sa kojim ne žive, kao i sa srodnicima i drugim licima sa kojima ih vezuje posebna bliskost ako ovo pravo nije ograničeno sudskom odlukom. U parnicama povodom vršenja roditeljskog prava, rešava se spor između roditelja koji ne žive u zajednici, kad između njih ne postoji sporazum o načinu vršenja roditeljskog prava, pa rešenje ovakvog spora pretpostavlja obavezu roditelja da sarađuju sa ustanovama specijalizovanim za posredovanje u porodičnim odnosima i poštuju mere suda koje se u toku spora odrede. Tužilac-protivtuženi nije ostvario adekvatnu saradnju sa Centrom za socijalni rad, niti se ponašao u skladu sa donetim privremenim merama, pa su i to bili razlozi zbog kojih nije usvojen njegov tužbeni zahtev za samostalno vršenje roditeljskog prava.

U reviziji se neosnovano navodi da je pobijana presuda doneta pogrešnom primenom materijalnog prava, a naročito povredom temeljnih odredaba čl. 6. i 65. Porodičnog zakona. Prema stanovištu Vrhovnog kasacionog suda, drugostepeni sud je detaljno obrazložio zbog čega je u najboljem interesu mal. dece parničnih stranaka da nakon razvoda braka roditelja budu poverena na samostalno vršenje roditeljskog prava majci. U toku postupka, oba deteta parničnih stranaka su pred Centrom za socijalni rad, u skladu sa članom 65. stav 4. Porodičnog zakona, izrazila svoje mišljenje o tome sa kojim roditeljem žele da žive. Maloletna ŽŽ se izjasnila da želi da živi sa majkom, a mal. EE se izjasnio da želi da živi sa ocem. Mišljenje mal. EE, po oceni Vrhovnog kasacionog suda, nije prećutano niti marginalizovano, kako navodi tužilac- protivtuženi u reviziji, već mu je posvećena dužna pažnja prilikom donošenja odluke o vršenju roditeljskog prava. Stav mal. EE da želi da živi sa ocem i da ne želi da viđa majku, ocenjen je kao pokušaj deteta da prekine agoniju u kojoj se našao usled stalne izloženosti konfliktu lojalnosti roditeljima i to na taj način što će se opredeliti za oca i prekinuti svaki kontakt sa majkom. U kontekstu svih saznanja do kojih je sud došao, procenjeno je da se ne radi o autentičnom mišljenju deteta koje odražava njegove stvarne potrebe, već je indukovano od strane oca i prihvaćeno od strane deteta kako bi se redukovala nepodnošljiva tenzija usled stalnih trzavica. Imajući u vidu da je mal. EE rođen ... godine, Vrhovni kasacioni sud ukazuje da, prema odredbama člana 60. stav 4. i člana 61. stav 4. Porodičnog zakona, dete koje je navršilo 15 godina života i koje je sposobno za rasuđivanje može odlučivati sa kojim roditeljem će živeti, kao i o održavanju ličnih odnosa sa roditeljem sa kojim ne živi.

U pogledu revizijskih navoda koji se odnose na nalaz i mišljenje Komisije veštaka neuropsihijatrijske struke, Vrhovni kasacioni sud ističe da se revizija ne može izjaviti zbog pogrešno i nepotpuno utvrđenog činjeničnog stanja, osim u slučaju iz člana 403. stav 2. ZPP, te da se stoga revizijom ne mogu osporavati ni dokazi na osnovu kojih je utvrđeno činjenično stanje u prvostepenom postupku. Ovaj sud ipak konstatuje da u presudama nižestepenih sudova sporni dokaz nije tretiran kao nalaz i mišljenje institucije, a da se drugostepeni sud u pobijanoj presudi detaljno izjasnio o mogućnosti koju je imao tužilac-protivtuženi da u postupku predloži novo veštačenje i naveo razloge zbog kojih novo veštačenje nije obavljeno.

Zbog svih navedenih razloga, na osnovu člana 414. stav 1. ZPP, odlučeno je kao u izreci.

Predsednik veća - sudija

Branislava Apostolović, s.r.

Za tačnost otpravka

Upravitelj pisarnice

Marina Antonić