Protiv pravnosnažne presude donete u drugom stepenu tužilja je blagovremeno izjavila reviziju zbog bitnih povreda odredaba parničnog postupka, pogrešno i nepotpuno utvrđenog činjeničnog stanja i pogrešne primene materijalnog prava.

Odlučujući o izjavljenoj reviziji, na osnovu člana 403. stav 2. tačka 1. i člana 408. ZPP, u vezi člana 208. Porodičnog zakona, Vrhovni sud je našao da tužiljina revizija nije osnovana.

U sprovedenom postupku nije učinjena bitna povreda odredaba parničnog postupka iz člana 374. stav 2. tačka 2. ZPP, na koju revizijski sud pazi po službenoj dužnosti. Revizijom se posebno ne ukazuje na druge bitne povrede odreda parničnog postupka zbog kojih se, pod uslovom iz člana 407. stav 1. tačke 2. i 3. ZPP, taj vanredni pravni lek može izjaviti.

Prema utvrđenom činjeničnom stanju, lični odnosi stranaka uređeni su pravnosnažnom presudom Osnovnog suda u Subotici P2 493/23 od 09.10.2023. godine. Odnosi tužiljinih roditelja su poremećeni i prema tuženom su, zbog uznemiravanja bivše supruge – tužiljine majke, izricane hitne mere zabrane komuniciranja sa žrtvom naislja. Tokom istražnog postupka, vođenog zbog krivičnog dela nasilje u porodici, rešenjem Kpp 357/23 od 21.06.2023. godine određena je privremena mera zabrane tuženom da prilazi, sastaje se i komunicira sa bivšom suprugom, radi otklanjanja opasnosti od ponavljanja krivičnog dela i sa važnošću dok za to postoji potreba, a najkasnije do pravnosnažnosti presude, odnosno do upućivanja okrivljenog na izdržavanje kaznene sankcije. Presudom Osnovnog suda u Subotici K 571/23 od 26.03.2024. godine tuženi je oglašen krivim za krivično delo iznošenje ličnih i porodičnih prilika iz člana 172. stav 2. u vezi stava 2. Krivičnog zakonika, u vezi člana 61. Krivičnog zakonika, izvršenog 25.06. i 29.06.2023. godine iznošenjem i pronošenjem činjenica iz ličnog života bivše supruge, putem društvene mreže fejs buk.

U izveštaju organa starateljstva od 04.03.2024. godine procenjeno je da oba tužiljina roditelja u roditeljskoj ulozi kompromituje još uvek nedovoljna distinkcija roditeljskog i partnerskog odnosa, i da zato postoji zabrinutost u pogledu njihovog kapaciteta da dete zaštite od svog konflikta koji se odslikava na lične kontakte deteta sa ocem. Iz razgovora obavljenog sa maloletnom AA u prisustvu majke dobijen je podatak da ona ne želi da se viđa da ocem, jer joj je dosadno i želela bi da na drugačiji način provodi vreme sa njim. Opservacijom odnosa deteta i oca nije uočen strah deteta, koje je bez ikakvih problema reagovalo na oca – pritrčala mu u zagrljaj i sve vreme imala potrebu da mu bude blizu, sa njim je pričala o školi, drugovima i vremenu koje će provoditi zajedno, potvrdno odgovarajući na očevo pitanje da li može da je zove i na pitanje stručnog radnika da li želi da ide u očevu kuću. Po mišljenju organa starateljstva, način održavanja ličnih odnosa deteta sa ocem je potrebno što preciznije definisati, ali i da način na koji je uređeno održavanje tih odnosa odgovara aktuelnom aranžmanu deteta, s tim što je radi prevencije daljih mogućih uzroka u rastu i razvoju deteta potrebno razmotriti upućivanje roditelja na dalji savetodavni rad u okviru Centra za savetovanje i porodicu. Ocu su date i sugestije kako i na koji način može da organizuje vreme koje provodi sa detetom, naročito kada borave u njegovom domaćinstvu.

Veštačenjem je utvrđeno da je od ranog uzrasta deteta majka dominantni roditelj, autentično inspirisana da se brine i angažuje oko deteta, sposobna da utvrdi i zadovolji njene osnovne i razvojne potrebe, uz dodatno angažovanje na planu edukativne stimulacije deteta. Uočeno je i da je majka u odnosu sa detetom emocionalno topla, brižna i podržavajuća sa elementima protektivnog, koji dolaze dao izražaja kroz potrebu da zaštiti dete od eventualnih negativnih uticaja oca, usmeravanjem deteta protiv njega i članova njegove porodice. Takođe je uočeno da majka nema dovoljan uvid u značaj roditeljske uloge oca, niti razvojnu potrebu deteta da razvija odnos sa njim, štaviše ona negira značajnu ulogu i angažman oca u dosadašnjem razvoju deteta i doživljava ga kao negativnog roditelja u interakciji sa detetom, zbog čega kontakte deteta sa ocem samo verbalno podržava, a ne ispoljava autentičnu emocionalnu spremnost da ih podrži. Procenjeno je da je nepoverenje majke u kompentencije oca zasnovano na ranijim negativnim iskustvima u partnerskom odnosu i pojedinim reakcijama bivšeg supruga prema njoj, kao i aktuelno nedovoljnom diferencijacijom sopstvene od emocionalne pozicije deteta, a ne na njegovim razvojnim potrebama, u koje moguće da i sama nema dovoljan uvid.

Veštaci su maloletnu AA procenili kao osobu urednog kognitivnog i socio- ekonomskog razvoja za njen uzrast, socijalnu i komunikativnu devojčicu kod koje se uočava sklonost da u novim okolnostima i socijalnim situacijama reaguje po anksioznom tipu. Ona uočava konflikt roditelja i izložena je njihovom direktnom instrumentalnom uticaju, aktuelno izraženijim od majke koja je upućuje u razvojno neprimerene sadržaje vezane sa sukob sa tuženim i sudski proces, stvarajući kod deteta negativan stav o ocu i pozicionirajući očuha u ulogu supstituta očeve figure. Dete se na taj način dovodi u konflikt lojanosti i izlaže pritisku da bira između dva roditelja, opredeljujući se za majku sa kojom je emocionalno bliska i dominantno na nju usmerena, uz psihološku zabranu da ispolji pozitivan stav prema ocu. Umreženost deteta u međuroditeljski konflikt, ukoliko se takva njegova pozicija nastavi, nosi rizik konačnog otuđenja od oca i kasnijih teškoća u mentalnom razvoju. Pri tom, dete negira neposredna negativna iskustva u relaciji sa ocem, i njene zamerke na očevo ponašanje svode se na nedovoljno sadržajne i stimualtivne aktivnosti kod oca, što potvrđuje i opservacija organa starateljstva koja je potvrdila da devojčica u neposrednom kontaktu ispoljava pozitivan emocionalni odnos sa ocem i da u interakciji sa njim ne ispoljava inhibiciju i strah.

Mišljenje veštaka je da je aktuelno izražen verbalni otpor deteta prema ocu rezultat instrumentalnih uticaja i oblikovan uticanjem majke, a ne efekat neposrednih negativnih iskustava u relaciji sa ocem, i da je izraz demonstracije lojalnosti majci u čijoj osnovi je strah, da ako ispolji pozitivan stav prema ocu neće ispuniti očekivanja majke.

Veštaci se nisu izjasnili o kapacitetima oca da prepozna razvojne potrebe i želje deteta jer se tuženi nije odazvao pozivu za veštačenje. Sa stanovišta procene emocionalnih potreba deteta i odsustva izraženijih negativnih iskustava u relaciji sa ocem, uz uvažavanje roditeljskih kompentencija oca koje je procenio organ starateljstva, i konflikta roditelja u kojoj je detete uvučeno veštaci su mišljenja da je potrebno precizirati način održavanja ličnih odnosa deteta i oca, uz postupnost u dinamici kontakata u skladu sa uzrastom deteta i dosadašnjom dinamikom viđanja.

Na osnovu tako utvrđenog činjeničnog stanja, nižestepeni sudovi su odlučili da odbiju tužbeni zahtev kojim je traženo da se izmeni način održavanja ličnih odnosa stranaka uređen pravnosnažnom sudskom odlukom, i ograniči na svaku drugu nedelju u mesecu, katolički Božić i Uskrs i krsnu slavu oca u trajanju od dva sata.

Po stanovištu prvostepenog suda, okolnosti na osnovu kojih je prethodnom odlukom uređen način održavanja ličnih odnosa deteta i oca nisu se značajno promenile. I tada su već postojali problemi u komunikaciji roditelja tužilje, a verbalni otpor tužilje da viđa tuženog nema uporište u njenim negativnim iskustvima u relaciji sa njim, već je efekat uticaja majke i izraz lojalnosti prema njoj, u čijoj osnovi je strah da neće ispuniti očikivanje majke ako pokaže pozitivan stav ocu. Iz tih razloga, ceneći sve izvedene dokaze, a naročito izveštaj organa starateljstva i nalaz i mišljenje veštaka prvostepeni sud je zaključio da je u najboljem interesu deteta da se zadrži aktuelni aranžman funkcionisanja deteta sa ocem.

Drugostepeni sud je odbio žalbu tužilje i potvrdio prvostepenu presudu. Po stanovištu tog suda, u ovom slučaju postoji nepotpuna aktivna legitimacija jer je i majka deteta morala biti tužilac, s obzirom da je ona u pravnom odnosu sa tuženim po zahtevu za izmenu odluke o načinu održavanja njegovih ličnih odnosa sa detetom, tako da se u ovoj parnici zapravo raspravlja o tome da li postoje ili ne izmenjene okolnosti kod roditelja koje mogu biti od uticaja na izmenu te odluke, a tiču se između ostalog i njihovog odnosa prema detetu. I pored takvog stanovišta drugostepeni sud je ocenio kao neosnovane bitne navode tužiljine žalbe kojima je ukazivano da je nižestepeni sud pogrešno pridao značaj nalazu i mišljenju veštaka i izveštaju organa starateljstva, naročito nalazu veštaka sačinjenog bez ocene roditeljskih sposobnosti tuženog, koji se nije odazvao pozivu za veštačenje.

Izloženo stanovište o nepostojanju razloga za izmenu odluke o načinu održavanju ličnih odnosa stranaka prihvata i revizijski sud.

Odredbom člana 61. stav 1. Porodičnog zakona propisano je da dete ima pravo da održava lične odnose sa roditeljem sa kojim ne živi. Prema stavu drugom i trećem te odredbe, to pravo deteta može biti ograničeno samo sudskom odlukom, kada je to u najboljem interesu deteta, a sud može takvu odluku doneti ako postoje razlozi da se roditelj sa kojim dete ne živi potpuno ili delimično liši roditeljskog prava, ili u slučaju nasilja u porodici.

Podnetom tužbom traženo je da se imeni način održavanja ličnih odnosa deteta i oca zbog izrečene mere zabrane približavanja, sastajanje i komuniciranja tuženog sa svojom bivšom suprugom, i stava deteta da ne želi da viđa oca.

Ocenom izvedenih dokaza utvrđeno je da verbalno odbijanje deteta da se viđa sa ocem nije rezultat neposrednih negativnih iskustava u relaciji sa njim, već posledica uticaja majke i demonstracija lojalnosti prema njoj u čijoj osnovi je strah da neće ispuniti majčina očekivanja ako ispolji pozitav stav prema ocu. To je posledica uključenosti deteta u konflikt roditelja, kojom su doprinela oba roditelja – izraženije majka, stvaranjem kod deteta negativnog stava prema ocu i pozicioniranjem očuha u ulogu supstituta očeve figure, koji je dete izložio pritisku da bira između roditelja i opredeli se za majku sa kojom je emocionalno bliska i dominantno na nju upućena. Opservacijom odnosa deteta i oca (bez prisustva majke) uočeno je da dete ispoljava pozitivan emocionalni odnos prema ocu i da u interakciji sa njim ne ispoljava inhibiciju ili strah. Sve to vodi zaključku da zbog odbijanja deteta da viđa oca nema mesta izmeni načina na koji je uređeno održavanje njihovih ličnih odnosa, jer ono nije zasnovano na negativnim iskustvima deteta u neposrednom kontaktu sa ocem i nepostojanja emocionalnog odnosa između njih, već je posledica uticaja majke i njenih ličnih odnosa sa tuženim nakon razvoda braka, kao i mogućim nedovoljnim uvidom u razvojne potrebe deteta. Nezadovoljstvo deteta sa sadržinom vremena koje provodi sa ocem nije od presudnog značaja za izmenu odluke o načinu održavanja ličnih odnosa, jer se ti nedostaci mogu ispraviti savetodavnim radom i poštovanjem uputstava stručnih radnika organa starateljstva.

Poremećeni odnosi bivših supružnika postojali su i u vreme kada je doneta prethodna odluka kojom je uređen način održavanja ličnih odnosa deteta i oca, pa zato ne mogu biti nove okolnosti koje opravdavaju izmene te odluke. Ne postoje ni okolnosti iz citirane zakonske odredbe zbog kojih bi lični odnosi stranaka morali biti ograničeni sudskom odlukom.

Po oceni Vrhovnog suda, nisu osnovani revizijski navodi o pogrešnoj i nepotpuno utvrđenom činjeničnom stanju. Ti navodi se prevashodno svode na ocenu izveštaja organa starateljstva, kojim revident nije bila zadovoljna, i nalaza i mišljenja veštaka koje je upravo iz tog razloga bilo izvedeno na njen predlog. Posebno se apostrofira propust veštaka da uzmu u obzir kontinuitet održavanja ličnih odnosa deteta i oca, kao i razloge zbog kojih je kod deteta stvoren otpor prema ocu. Ovi navodi po oceni revizijskog suda nisu osnovani. Veštaci su uzrok otpora deteta da se viđa sa ocem doveli u vezu sa uticajem majke i uključenošću deteta u konflikt roditelja – bivših supružnika, kao izraz lojalnosti prema majci, a što je dovelo do izostanka kontakata sa ocem usled straha da će ostvarenjem tih kontakata sa jednim roditeljem povrediti drugog roditelja sa kojim živi. Revident se poziva i na mišljenje psihologa ... „...“ iz 02.04.2024. godine, u kojem je dete izrazilo stav da ne želi da ide kod oca, koji po nalaženju ovog suda zapravo potvrđuje zaključak o verbalnom odbijanju deteta da održava lične odnose sa ocem iz već navedenih razloga, a ne zbog izostanka emocionalnog odnosa sa ocem.

Stoga nisu osnovani ni revizijski navodi da je u ovom sporu pogrešno primenjeno materijalno pravo, pa je zato na osnovu člana 414. stav 1. ZPP odlučeno kao u izreci.

Predsednik veća - sudija

Branislav Bosiljković, s.r.

Za tačnost otpravka

Zamenik upravitelja pisarnice

Milanka Ranković