Protiv pravnosnažne presude donete u drugom stepenu, dela kojim je usvojen tužbeni zahtev, tuženi je blagovremeno izjavio reviziju, ne pozivajući se bliže na revizijske razloge.

Odlučujući o izjavljenoj reviziji u skladu sa članom 408. ZPP, Vrhovni sud je našao da je revizija tuženog osnovana.

U sprovedenom postupku nije učinjena bitna povreda odredaba parničnog postupka iz člana 374. stav 2. tačka 2. ZPP, na koju revizijski sud pazi po službenoj dužnosti.

Prema utvrđenom činjeničnom stanju, parcela ... ukupne površine 447m2, upisana u LN ... se nalazi u KO ..., u Ulici ..., koja po vrsti predstavlja gradsko- građevinsko zemljište. Od ukupne površine parcele pod zgradom i drugim objektom nalazi se 20m2, dok preostali deo tog zemljišta u površini od 427m2 po kulturi predstavlja njivu 1. klase. Tužioci su na osnovu rešenja Opštinskog suda u Novom Sadu od 22.04.1985. godine upisani kao nosioci prava korišćenja na ovoj parceli sa po ½ idealnog dela. Prvotužilja je podnela zahtev za konverziju prava korišćenja u pravo svojine na osnovu kojeg je 13.12.2022. godine rešenjem RGZ SKN Novi Sad 2 u listu nepokretnosti ... KO ... dozvoljeno prevođenje promene u bazi podataka katastra, tako što je izvršen upis prava svojine u korist tužilaca sa po ½ idealnog dela. Na predmetnoj parceli je izgrađen objekat bez odobrenja za gradnju i to pomoćna zgrada čija površina nije evidentirana, na kom objektu tužioci poseduju pravo svojine sa po ½ idealnog dela, pri čemu su upisani kao držaoci. Tužioci su imali nameru da prodaju predmetnu parcelu, pa su u Zavodu za urbanizam informisani da je prema planu namenjena za izgradnju dečje ustanove, odnosno predviđena za javnu namenu. Na parceli tužioci nisu mogli da grade objekte, odnosno nije bilo moguće dobiti dozvolu za gradnju objekta bilo porodičnog stanovanja, bilo komercijalne delatnosti. Predmetna parcela je prvi put planirana za površinu javne namene i to u celosti, u većem delu za dečju ustanovu, a u manjem delu za zajedničke blokovske površine u Planu detaljne regulacije dela Avijatičarskog naselja i Detelinare („Službeni list Grada Novog Sada“, br. 31/05). Planom generalne regulacije prostora za mešovitu namenu između ulica Futoške, Hajduk Veljkove, Rumeničke i Subotičkog bulevara u Novom Sadu („Službeni list Grada Novog Sada“, br. 40/11... 42/22) i Planom generalne regulacije dela Avijatičarskog naselja i Detelinare u Novom Sadu („Službeni list Grada Novog Sada“, br. 52/21) ova katastarska parcela je u celosti namenjena za javnu saobraćajnu površinu – regulaciju kolsko – pešačkog prolaza u površini od 68m2 i delom za površinu javne namene – predškolsku ustanovu u površini od 379m2. U prirodi predmetna parcela predstavlja neizgrađeno zemljište bez objekta i koristi se kao okućnica uz objekte sa parcele ... Ne postoji ništa od infrastrukture na predmetnoj parceli. Postupak eksproprijacije nikada nije sproveden, ni započet, niti je tužiocima isplaćena naknada. Tržišna vrednost parcele iznosi 260.154 evra, odnosno 30.518.039,94 dinara, a po suvlasničkim udelima tužilaca po 15.259.019,97 dinara.

Na osnovu tako utvrđenog činjeničnog stanja nižestepeni sudovi su obavezali tuženog na isplatu tržišne vrednosti zemljišta i građevinskog objekta u svojini tužilaca pozivajući na odredbu člana 58. Ustava Republike Srbije i člana 1. Protokola 1. uz Evropsku konvenciju za zaštitu ljudskih prava i osnovnih sloboda.

Po nalaženju sudova, planska dokumentacija je u konkretnom slučaju imala značaj početnog koraka u procesu oduzimanja imovine, odnosno značaj kontrole upotrebe imovine i smanjenu mogućnost da se njome raspolaže u dužem vremenskom periodu (20 godina) u kojem zemljište nije privedeno planskoj nameni. Takvo mešanje tuženog u pravo tužilaca na mirno uživanje imovine je po stanovištu nižestepenih sudova nesrazmerno, jer nije postignuta pravična ravnoteža između opšteg i privatnog interesa, a tužioci usled izostanka naknade, nesigurnosti svog položaja i nepostojanja delotvornih pravnih sredstava trpe prekomerni teret (stav Evropskog suda za ljudska prava izražen u odlukama Sporrong i Lonnroth protiv Švedske; Matos e Silva i drugi protiv Portugalije i Ellia SRL protiv Italije).

Iz tih razloga, zaključivši da tužioci ne mogu da raspolažu svojom imovinom zbog ograničenja koja u praksi postoje, sudovi su im dosudili naknadu u visini tržišne vrednosti njihovih nepokretnosti sa obrazloženjem da se na taj način postiže ravnoteža između pojedinačnog i opšteg interesa, odnosno srazmernost u ograničenju prava nastalog kao posledica nečinjenja organa tuženog.

Po oceni Vrhovnog suda, osnovano se revizijom tuženog ukazuje na pogrešnu primenu materijalnog prava, što ima za posledicu i nepotpuno utvrđeno činjenično stanje.

Odredbom člana 58. Ustava Republike Srbije zajemčeno je mirno uživanje svojine i drugih imovinskih prava stečenih na osnovu zakona (stav 1) i propisano da pravo svojine može biti oduzeto ili ograničeno samo u javnom interesu utvrđenom na osnovu zakona, uz naknadu koja ne može biti niža od tržišne (stav 2). Prema stavu 3. te odredbe zakonom se može ograničiti način korišćenja imovine.

Odredba člana 1. Protokola 1 uz Konvenciju o zaštiti ljudskih prava i osnovnih sloboda sadrži tri norme. Prve dve izražene su u prvom stavu navedenog člana i propisuju da svako fizičko i pravno lice ima pravo na neometano uživanje svoje imovine i da niko ne može biti lišen svoje imovine, osim u javnom interesu i pod uslovima predviđenim zakonom i opštim načelima međunarodnog prava. Treća norma nalazi se u drugom stavu označenog člana i predviđa da je državi dopušteno da primenjuje zakone koje smatra potrebnim kako bi regulisala korišćenje imovine. Takvo regulisanje korišćenja ili upotrebe imovine mora biti u skladu sa opštim interesom (ili da bi se obezbedila naplata poreza ili drugih dažbina ili kazni).

U konkretnom slučaju, tužioci nisu faktički lišeni svoje imovine i ovlašćenja koja čine sadržinu prava svojine, jer donetim planskim aktom nisu sprečeni da je drže, koriste je i njome raspolažu u granicama određenim zakonom (član 3. stav 1. Zakona o osnovama svojinskopravnih odnosa). Postojanje planskog akta kojim je predviđeno da će na njihovom zemljištu biti izgrađeni javni objekti je tek uslov da se utvrdi javni interes za eksproprijaciju, a usvajanje planskog akta ne znači da će nužno i doći do njegove realizacije. Pravo države i jedinica lokalne samouprave da planskim aktima vrše urbanističko planiranje, naročito u većim gradovima, nije upitno sa stanovišta zakona (legalnosti) i vrši se u opštem interesu. Međutim, nesprovođenje planskih akata u dužem vremenskom periodu, uz izostanak njihove ponovne ocene u razumnim intervalima nakon donošenja, može povrediti pravo vlasnika imovine obuhvaćene planskim aktom na njeno mirno uživanje i bez oduzimanja.

Povredu prava na mirno uživanje imovine u sličnoj situaciji (izdata dozvola za eksproprijaciju u periodu od 1971. do 1979. godine i zabrana gradnje na zemljištu od 1968. do 1980. godine) utvrđena je u presudi Evropskog suda za ljudska prava od 23.09.1982. godine, donetoj u slučaju Sporrong i Lonnroth protiv Švedske. U označenoj presudi izražen je stav da dozvola za eksproprijaciju nije uticala na pravo vlasnika da koriste svoju imovinu i njome raspolažu, ali da je u praksi znatno smanjila mogućnost vršenja tog prava i uticala na samu suštinu prava svojine, jer je omogućavala gradskim vlastima da sprovedu zakonitu eksproprijaciju kad god to smatraju svrsishodnim, usled čega je pravo podnosilaca predstavke postalo nesigurno, a isti značaj su imale i mere zabrane gradnje. S tim u vezi sud je zaključio da su mere zabrane gradnje predstavljale kontrolu upotrebe imovine i da su podnosioci predstavke snosili nesrazmerno veliki teret koji bi bio opravdan samo u slučaju da im je pružena mogućnost da traže skraćenje roka važenja dozvola ili zahtevaju naknadu štete. Slično kao u označenom predmetu, Evropski sud za ljudska prava je odlučio i u slučajevima Matos e Silva. LDA i drugi protiv Portugalije (presuda od 16.09.1996. godine) i Ellia SRL protiv Italije (presuda od 02.08.2001. godine), kada je utvrdio da nije došlo do faktičke eksproprijacije i lišavanja podnosilaca njihove imovine, ali da je donošenjem akata javne vlasti kojim je utvrđen javni interes za izgradnju rezervata i usvajanjem urbanističkog plana kojim je bilo predviđena gradnja parka, uz zabranu gradnje na tom zemljištu došlo do mešanja/ograničenja prava podnosilaca na mirno uživanje imovine koje je proisteklo iz smanjene mogućnosti raspolaganja imovinom tokom dugog vremenskog perioda (13 i 26 godina), a što je za posledicu imalo nesigurnost podnosilaca u pogledu toga šta će biti sa njihovom imovinom i oni trpeli prekomerni teret usled izostanka bilo kakve naknade i nepostojanja delotvornog pravnog sredstva.

Sledstveno izloženom, po oceni revizijskog suda, tužiocima se ne može dosuditi naknada u visini tržišne vrednosti njihovih nepokretnosti. Takva naknada dosuđuje se samo vlasniku koji je lišen svoje imovine, što ovde nije slučaj, jer planski akti nisu sprovedeni, zemljište tužilaca i objekat čija površina nije evidentirana, i na kome su tužioci upisani kao držaoci, nisu faktički privedeni planskoj nameni, bez sprovođenja odgovarajućeg upravnog postupka. Planski akt koji nije faktički sproveden ne može biti ni osnov sticanja prava javne svojine tuženog.

Međutim, sa stanovišta odredbe člana 58. Ustava Republike Srbije i člana 1. stav 1. Protokola 1 uz Evropsku konvenciju, kao i prema stavovima izraženim u navedenim presudama Evropskog suda za ljudska prava, donošenjem planskih akata i njihovim nesprovođenjem u nerazumno dugom vremenskom periodu može biti povređeno pravo vlasnika na mirno uživanje imovine i u slučaju kada aktivnosti države ne idu toliko daleko da vlasnika liše svojine na određenom dobru koje čini njegovu imovinu. Da li je vlasniku u takvom slučaju povređeno pravo na mirno uživanje imovine i da li mu za to pripada pravo na naknadu i u kojoj visini, procenjuje se u zavisnosti od okolnosti svakog konkretnog slučaja, a naročito od toga na koji je način imovinu koristio do donošenja planskog akta i u kojoj meri i na koji način mu je takav način korišćenja sada uskraćen ili ograničen. Ove činjenice, kao i visinu naknade zbog eventualnog ograničenja prava na mirno uživanje imovine, dokazuje tužilac u skladu sa pravilom iz člana 231. stav 1. ZPP.

U ovom slučaju tužioci tvrde da su imali nameru da nepokretnost prodaju, te da nisu mogli graditi objekte ni za porodično stanovanje, ni za komercijalne delatnosti, zato što je parcela predviđena za javnu namenu, a sada se koriti kao okućica uz objekte sa parcele ... U prilog svojih tvrdnji da nisu mogli graditi objekte, niti prodati parcelu tužioci nisu nudili dokaze da su kupci odustajali od kupovine po saznanju za postojanje planova, a da su to činili potencijalni investitori gradnje na njihovom zemljištu nakon saznanja da je na istom zabranjena gradnja, ali o tome osim svojih iskaza da nisu mogli da grade nisu predložili druge dokaze. U prilog tih tvrdnji tužioci ne nude ni dokaze da vlasnici okolnog zemljišta i objekta obuhvaćeni istim planskim aktom takođe nisu mogli prodati svoje nepokretnosti.

Iz navedenih razloga, obe nižestepene presude su morale biti ukinute i predmet vraćen prvostepenom sudu na ponovno suđenje.

U ponovljenom suđenju prvostepeni sud će, radi pravilne primene materijalnog prava, upotpuniti činjenično stanje tako što će utvrditi na koji način su predmetne nepokretnosti korišćene do i nakon donošenja planskog akta, koji ne onemogućava tužioce da nepokretnosti drže i da se njima koriste, niti dokazuje da su onemogućeni ili da je smanjena mogućnost raspolaganja imovinom isključivo iz razloga što je ista u obuhvatu donetog planskog akta, zbog čega trpe štetu u određenoj visini.

Ukinuta je i odluka o troškovima postupka jer zavisi od ishoda spora.

Sa svega navedenog, na osnovu člana 416. stav 2. ZPP odlučeno je kao u izreci.

Predsednik veća - sudija

Branka Dražić,s.r.

Za tačnost otpravka

Zamenik upravitelja pisarnice

Milanka Ranković