Presudom Privrednog apelacionog suda Pž 2091/2023 od 07.03.2024. godine, u stavu I odbijene su žalbe tužioca i tuženog kao neosnovane i potvrđena je presuda Privrednog suda u Beogradu P 7041/2021 od 19.01.2023. godine. U stavu II odbijen je zahtev tužioca i tuženog za naknadu troškova drugostepenog postupka.

Protiv drugostepene pravnosnažne presude tužilac i tuženi podneli su blagovremene i dozvoljene revizije, i to tužilac zbog pogrešne primene materijalnog prava i bitnih povreda odredaba parničnog postupka, a tuženi zbog pogrešne primene materijalnog prava.

Tužilac je dostavio odgovor na reviziju tužene u kojem je osporio revizijske navode.

Vrhovni sud je ispitao pobijanu drugostepenu odluku u granicama propisanim odredbom člana 408. Zakona o parničnom postupku i utvrdio da je revizija tuženog neosnovana, a da je revizija tužioca osnovana.

U donošenju drugostepene presude nije učinjena bitna povreda odredaba parničnog postupka iz člana 374. stav 2. tačka 2. Zakona o parničnom postupku na koje drugostepeni sud pazi po službenoj dužnosti, niti su osnovani revizijski navodi tužioca o učinjenim bitnim povredama odredaba parničnog postupka pred drugostepenim sudom.

Iz utvrđenog činjeničnog stanja pred prvostepenim sudom proizlazi da su Preduzeće za puteve „Beograd“ AD u stečaju, Beograd, „Putevi Užice“ AD Užice, „Borovica transport“ DOO Ruma i GP „Planum“ AD, formirali grupu ponuđača radi zajedničkog učestvovanja u postupku javne nabavke za izvođenje radova na izgradnji leve trake auto-puta E-75 od Horgoša do Novog Sada i deonice GP Kelebija do petlje Subotica – jug, na osnovu Sporazuma od 26.01.2010. godine. Dana 27.04.2010. godine zaključen je Ugovor o građenju - izvođenju radova na izgradnji leve trake auto-puta E-75 između Republike Srbije - Ministarstvo za infrastrukturu, ovde tužene i izvođača radova Grupe izvođača koju je zastupao PZP Beograd. Ukupna vrednost ugovorenih radova iznosila je 9.971.000,00 dinara, a koju je prema Aneksu ugovora od 10.05.2010. godine tuženi kao naručilac trebalo da izmiri uplatom avansa u iznosu od 5% od ugovorene vrednosti radova na zahtev izvođača, 85% u skladu sa stvarno izvršenim radovima na osnovu ispostavljenih mesečnih privremenih situacija i 10% u skladu sa ispostavljenom okončanom situacijom. Sporazumom Grupe izvođača o izvođenju radova od 29.04.2010. godine, podeljena su prava dužnosti, gubici i posebne obaveze u izvođenju radova između članova Grupe izvođača u odnosu na ukupnu ugovorenu vrednost radova i predviđeno je da PZP-u Beograd kao ovlašćenom predstavniku grupe pripada naknada od 5% od ukupne vrednosti izvedenih radova koju će strane ugovornice isplaćivati PZP Beograd na bazi ispostavljenih situacija svih strana Grupe izvođača a na ime naknade za poslove koje je PZP Beograd obavljao u ime svih tuženih (lider free) u cilju dobijanja posla.

Dana 19.05.2010. godine, zaključena su tri ugovora o eskontu po osnovu kojih je tužilac eskontovao menična potraživanja komitenata od trećih lica prema PZP Beograd kao trasantu uz istovremenu obavezu PZP Beograd da ishoduje odgovarajuće obezbeđenje. Ugovorom o zalozi od 21.05.2010. godine, uspostavljeno je založno potraživanje u korist tužioca, založnog poverioca na potraživanju zalogodavca, PZP Beograd iz Ugovora o građenju - izvođenju radova, Sporazuma Grupe od 26.01.2010. godine i 29.04.2010. godine prema dužniku Republici Srbiji u iznosu od 498.550.000,00 dinara, što predstavlja 5% od ukupne vrednosti izvedenih radova. „Putevi Užice“ AD Užice, „Borovica Transport“ DOO Ruma i GP „Planum“ AD su se saglasili da PZP Beograd kao ovlašćeni član grupe svoje potraživanje, naknadu u iznosu od 5% od ukupne vrednosti izvedenih radova od 498.550.000,00 dinara po Sporazumu od 19.04.2010. godine založi u korist tužioca kao obezbeđenje po zaključenim ugovorima o eskontu. Dana 01.06.2010. godine, u registar zaloge Agencije za privredne registre, izvršen je upis založnog prava na osnovu Ugovora o zalozi od 21.05.2010. godine za osnovni iznos potraživanja od 498.550.000,00 dinara i dospelost dana 17.04.2011. godine, u korist tužioca kao založnog poverioca od strane PZP Beograd kao zalogodavca. Dana 16.06.2010. godine, tužilac je obavestio ovde tuženog, dužnika, o uspostavljanju založnog prava na potraživanju PZP Beograd po osnovu rešenja APR od 01.06.2010. godine i to da 5% po svakoj mesečno ispostavljenoj situaciji od strane PZP Beograd po ugovoru o građenju, a do iznosa od 498.550.000,00 dinara, plati na označeni račun tužioca.

Aneksom broj 2 Sporazuma Grupe od 11.01.2011. godine na poziciju ovlašćenog predstavnika Grupe izvođača imenovan je „Putevi Užice“ AD Užice bez prava na naknadu u iznosu od 5% od ukupne vrednosti izvedenih radova (lider free). Aneksom ugovora o građenju od 08.03.2011. godine, zaključenog između tuženog i Grupe ponuđača konstatovano je da se vrši promena ovlašćenog člana grupe. Dopisom od 07.09.2011. godine tuženi je obavestio tužioca da ugovorom nisu predviđene međusobne obaveze izvođača za liderstvo.

Iz nalaza i mišljenja veštaka, kao i dopunskog nalaza prvostepeni sud je utvrdio da je dato mišljenje da je PZP Beograd po Ugovoru o građenju od 27.04.2010. godine i aneksima ugovora u periodu od 24.04.2010. godine do 16.02.2011. godine izveo radove i ispostavio ukupno devet privremenih situacija u ukupnoj vrednosti od 1.589.340.797,96 dinara, od čega iznos od 421.444.691,25 dinara na ime ukupne vrednosti plaćenih radova PZP Beograd po privremenim situacijama od 18.04.2011. godine, iznos od 317.444.691,25 dinara na ime opravdanog avansa po privremenim situacijama, iznos od 782.682.998,04 dinara na ime budućih dospeća u roku od 30 meseci od ispostavljanja privremenih situacija i iznos od 67.344.949,08 dinara na ime iznosa od 5% na ime garantnog roka 2 godine od okončane situacije. Veštak je naveo da od ukupne vrednosti izvedenih radova PZP Beograd nisu evidentni dokazi o plaćanju ukupnog iznosa od 782.682.998,04 dinara koji su dospevali po privremenim situacijama u roku od 30 dana od dana ispostavljanja privremene situacije, i to u periodu od 25.12.2012. godine do 16.08.2013. godine. Iz Izjašnjenja veštaka od 06.07.2022. godine utvrđeno je da je tužilac po osnovu Ugovora o eskontu menica i Ugovora o zalozi imao ukupno potraživanje prema PZP Beograd u iznosu od 498.550.000,00 dinara, od čega je tužilac od PZP Beograd po predmetnim menicama naplatio iznos od 199.420.000,00 dinara, pa je ostao nenaplaćen iznos od 299.130.000,00 dinara po dospelim menicama.

Polazeći od ovako utvrđenog činjeničnog stanja, prvostepeni sud nalazi da je neosnovan prigovor pasivne legitimacije izjavljen od strane tužene, jer je PZP Beograd kao zalogodavac založio svoje novčano potraživanje prema tuženoj kao njegovom dužniku iz ugovora o građenju shodno članu 7. stav 1, a u vezi sa stavom 10. Zakona o založnom pravu na pokretnim stvarima upisanim u registar, pa da postoji obaveza tužene kao dužnika založnog poverioca da svoju obavezu iz ugovora o građenju koja se odnosi na plaćanje PZP Beograd ispuni tužiocu od momenta prijema obaveštenja o zasnivanju založnog prava.

Prvostepeni sud je imao u vidu član 6. Ugovora o eskontu, zaključenih između tužioca i PZP Beograd, kojim se PZP Beograd obavezao da u skladu sa Zakonom o založnom pravu na pokretnim stvarima upisanim u registar, obezbedi kod Agencije za privredne registre upis založnog prava na budućim novčanim potraživanjima u vrednosti eskontovanog iznosa od 498.550.000,00 dinara, koje potraživanje potiče iz Ugovora o građenju od 27.04.2010. godine, ali imajući u vidu i član 2. Ugovora o zalozi, nalazi da je istim konkretizovano da potraživanje PZP Beograd iz ugovora o građenju od tužene kao dužnika koje se zalaže, nastaje i zasniva se na privremenim mesečnim situacijama i okončanoj situaciji koje će po navedenom ugovoru ispostavljati PZP Beograd kao ovlašćeni član grupe ponuđača, i to u iznosu od 5% od svake ispostavljene - fakturisane situacije, kao obezbeđenje. Shodno tome, prvostepeni sud zaključuje da je prava volja ugovornih strana u vezi sa obavezom ovde tužene bila da je tužilac svoje potraživanje u visini od 498.550.000,00 dinara po osnovu zaključenih ugovora o eskontu obezbedio upisanim založnim pravom na potraživanju PZP Beograd prema tuženoj iz ugovora o građenju u iznosu od 5% od svake ispostavljene - fakturisane situacije obezbeđenja od strane PZP Beograd, a ne upisanim založnim pravom na potraživanju PZP Beograd na ime naknade za liderstvo predviđene Sporazumom izvođača radova od 29.04.2010. godine. Kako je po osnovu ugovora o građenju PZP Beograd izvodio radove i tuženoj ispostavio devet privremenih situacija u periodu od 24.06.2010. godine do 16.02.2011. godine (kada je PZP Beograd prestao sa izvođenjem radova) u ukupnom iznosu od 1.589.340.797,96 dinara, pri čemu poslednje potraživanje dospeva 16.08.2013. godine, prvostepeni sud zaključuje da je tužilac kao založni poverilac ovlašćen da od tužene kao dužnika založnog potraživanja zahteva isplatu iznosa u visini od 5% od ukupne vrednosti radova izvedenih od strane PZP Beograd od 1.589.340.797,96 dinara, a što iznosi 79.467.039,90 dinara, a za koji iznos je usvojio tužbeni zahtev sa pripadajućom zakonskom zateznom kamatom, a u preostalom delu je odbio tužbeni zahtev.

Razloge koje je dao prvostepeni sud prihvatio je i drugostepeni sud u celosti nalazeći da je na pravilno utvrđeno činjenično stanje pravilno primenjeno materijalno pravo.

Ceneći navode tuženog kao revidenta Vrhovni sud nalazi da su isti neosnovani.

Pravilan je materijalnopravni zaključak nižestepenih sudova da je tužena pasivno legitimisana, jer je PZP Beograd založio svoje buduće potraživanje iz ugovora o građenju koje ima prema Republici Srbiji kao njegovom dužniku shodno članu 7. stav 1, a u vezi člana 10. stav 1. Zakona o založnom pravu na pokretnim stvarima upisanim u registar, a ne potraživanje po osnovu lider-free iz Sporazuma grupe ponuđača od 29.04.2010. godine. Stoga, postoji obaveza tužene kao dužnika da isplatu duga izvrši tužiocu kao založnom poveriocu iz ugovora o građenju od momenta prijema obaveštenja o zalozi potraživanja, a u skladu sa dospelošću potraživanja.

Drugo je pitanje da li je tužena u obavezi da isplati samo iznos od 79.467.039,00 dinara ili postoji obaveza za isplatu iznosa koji potražuje tužilac.

Prema Zakonu o založnom pravu na pokretnim stvarima („Službeni glasnik RS“, br. 57/2003, 61/2005 i 64/2006), predmet založnog prava može biti pravo potraživanja prema dužniku i u slučaju da je založni poverilac dužnik zalogodavca, osim potraživanja čiji je prenos zabranjen zakonom i onih koja su vezana za ličnost ili se ne mogu prenositi na drugog. Založno pravo na potraživanju stiče se upisom u Registar zaloge, a odredbe o zalozi stvari primenjuju se i na zalogu potraživanja i drugih prava ako za njih nije propisano šta drugo. Sve dok ne bude pismeno obavešten o nastanku založnog prava, dužnik založnog potraživanja može ispunjavati svoju obavezu zalogodavcu. O zalozi potraživanja dužnika mogu obavestiti zalogodavac ili založni poverilac i od dana dostavljanja obaveštenja o postojanju založnog prava, dužnik založenog potraživanja može ispuniti dug samo založnom poveriocu a ne i zalogodavcu, osim ako je založni poverilac dao drugačija uputstva. Izvod iz registra o tome da poverilac ima založno pravo na potraživanju je dokaz za dužnika založnog potraživanja da potraživanje isplati založnom poveriocu. Predmet založnog prava mogu biti stvari ili prava koje će zalogodavac pribaviti u budućnosti, a založno pravo nastaje kad zalogodavac stekne pravo svojine na stvari, odnosno pravo potraživanja ili drugo imovinsko pravo. Poverilac ima pravo da traži da se u Registar zaloge upiše založno pravo na budućoj stvari.

Nižestepeni sudovi su svoju odluku o visini založnog potraživanja zasnovali na odredbi člana 2. Ugovora o zalozi od 21.05.2010. godine, nalazeći da je prava volja ugovornih strana u vezi sa obavezom tužene bila da tužilac svoje potraživanje u visini od 498.550.000,00 dinara po osnovu zaključenih ugovora o eskontu obezbedi upisanim založnim pravom na potraživanju PZP Beograd prema tuženoj, u iznosu od 5% od svake ispostavljene situacije od strane PZP Beograd, a što iznosi 79.467.039,90 dinara sa zakonskom zateznom kamatom od 17.01.2012. godine do isplate.

Navedenom odredbom predviđeno je da potraživanje PZP Beograd od tužene kao dužnika koje se zalaže potiče iz ugovora o građenju i nastaje na privremenim mesečnim situacijama i okončanoj situaciji koje će po navedenom ugovoru ispostavljati PZP Beograd kao ovlašćeni član Grupe izvođača i to u iznosu od 5% od svake ispostavljene fakturisane situacije.

Prilikom ocene da li je tužilac kao založni poverilac stekao založno pravo na potraživanju PZP Beograd iz ugovora o građenju kao izvođač radova prema svom dužniku Republici Srbiji, ovde tuženoj, u iznosu od 5% od ukupne vrednosti izvedenih radova, odnosno u iznosu od 498.550.000,00 dinara, kako tvrdi tužilac, ili u iznosu od 5% od 1.589.340.797,96 dinara, odnosno u iznosu od 79.467.039,90 dinara, kako su utvrdili nižestepeni sudovi, treba ceniti sve okolnosti konkretnog slučaja.

Prema ugovorima o eskontu (tri ugovora od 19.05.2010. godine), tužilac se saglasio da eskontuje – kupi menična potraživanja komitenata od trećih lica u iznosu od 85.550.000,00 dinara, od 260.000.000,00 dinara i od 150.000.000,00 dinara iz eskontovanih menica PZP Beograd kao trasata, a PZP Beograd se obavezao da u skladu sa Zakonom o založnom pravu na pokretnim stvarima upisanim u registar obezbedi kod Agencije za privredne registre upis založnog prava na budućem novčanim potraživanjima u vrednosti eskontovanog iznosa od 498.550.000,00 dinara, a koje potraživanje potiče iz Ugovora o građenju od 27.04.2010. godine. Dana 19.05.2010. godine, članovi Grupe izvođača „Putevi Užice“ AD Užice, „Borovica transport“ DOO Ruma i GP „Planum“ AD Beograd dali su saglasnost da PZP Beograd AD Beograd kao ovlašćeni član Grupe ponuđača svoje potraživanje u vrednosti koje čini naknadu u iznos od 5% od ukupne vrednosti izvedenih radova u iznosu od 498.550.000,00 dinara založi u korist tužioca kao obezbeđenje po ugovorima o eskontu. Ugovorom o zalozi od 21.05.2010. godine, za obezbeđenje potraživanja tužioca, PZP Beograd založio je u korist tužioca svoje potraživanje koje potiče iz Ugovora o građenju od 27.04.2010. godine i Sporazuma Grupe ponuđača od 26.01.2010. godine i Sporazuma Grupe ponuđača od 29.04.2010. godine prema Republici Srbiji – Ministarstvo za infrastrukturu, dužniku u ukupnom iznosu od 498.550.000,00 dinara, što predstavlja 5% od ukupne vrednosti ugovorenih radova. Potraživanja obezbeđena po ovom ugovoru, a saglasno ugovorima o eskontu, dospevaju za naplatu u pojedinačnim iznosima u periodu od 17.07.2010. godine do 17.04.2011. godine. U Registar zaloge Agencije za privredne registre dozvoljen je upis založnog prava po osnovu Ugovora o zalozi od 21.05.2010. godine za osnovni iznos potraživanja od 498.550.000,00 dinara i dospelost potraživanja 17.04.2011. godine, u korist tužioca kao založnog poverioca od strane PZP Beograd AD Beograd kao zalogodavca. Navedeni dokazi ukazuju da je založeno potraživanje iz ugovora o građenju u iznosu od 498.550.000,00 dinara. S druge strane, vrednost izvedenih radova PZP Beograd prema tuženoj iznosi 1.589.340.797,96 dinara.

Odredbom člana 2. Ugovora o zalozi precizirano je kako će se vršiti isplata, pri čemu je ista ugovorena kada je PZP Beograd kao ovlašćeni član predlagača izvodio radove, tako da se samo na osnovu ove odredbe ne može izvesti zaključak da je prava volja ugovornih strana bila da tužilac stekne založno pravo na potraživanju PZP Beograd prema Republici Srbiji iz ugovora o građenju u visini od 5% od ukupne vrednosti radova koje je izveo, odnosno od 1.589.340.797,96 dinara bez ocene gore navedenih dokaza, a koja ocena je u konkretnom slučaju izostala.

S obzirom na gore navedeno, revizijski sud je odbio reviziju tužene i odlučio kao u izreci presude u stavu I primenom člana 414. Zakona o parničnom postupku, a u stavu II primenom člana 416. Zakona o parničnom postupku je ukinuo nižestepene presude u delu u kome je odbijen tužbeni zahtev, jer za pravilnu primenu materijalnog prava nisu raspravljene sve pravno relevantne činjenice.

U ponovnom postupku prvostepeni sud će imati u vidu gore navedeno i raspraviti visinu založnog prava, kao i iznos koji je plaćen tužiocu na ime obezbeđenog potraživanja, te će pravilnom primenom materijalnog prava na utvrđeno činjenično stanje doneti novu odluku o osnovanosti tužbenog zahteva u ukinutom delu i o troškovima postupka.

Predsednik veća-sudija

Tatjana Matković Stefanović, s.r.

Za tačnost otpravka

Zamenik upravitelja pisarnice

Milanka Ranković