Presudom Apelacionog suda u Novom Sadu Gž 2489/22 od 20.10.2022. godine, stavom prvim izreke, delimično je usvojena, a delimično odbijena žalba tuženog izjavljena protiv prvostepene presude. Stavom drugim izreke, preinačena je prvostepena presuda tako što je odbijen tužbeni zahtev tužioca kojim je traženo obavezivanje tuženog da tužiocu isplati preko iznosa glavnice od 532.270,00 dinara do 880.090,00 dinara sa zakonskom zateznom kamatom na razliku ovih iznosa od 17.05.2022. godine do isplate i obavezivanje tuženog da izvrši, a tužioca da trpi, upis javne svojine tuženog na nekretnini upisanoj u Listu nepokretnosti ... KO ..., parcela ... od 167 m2 preko 101/167 delova do cele nekretnine, uz snižavanje dosuđenog iznos parničnih troškova na 199.358,00 dinara, dok je u preostalom delu prvostepena presuda potvrđena. Stavom trećim izreke, odbijen je zahtev tužene za naknadu troškova drugostepenog postupka.

Protiv pravnosnažne presude donete u drugom stepenu u preinačujućem delu tužilac je izjavio blagovremenu reviziju zbog pogrešne primene materijalnog prava.

Vrhovni sud je ispitao pobijanu presudu primenom odredbe člana 408. u vezi odredbe člana 403. stav 2. tačka 2. Zakona o parničnom postupku – ZPP („Službeni glasnik RS“, br. 72/11...10/23) i utvrdio da je revizija dozvoljena, ali da nije osnovana.

U postupku nije učinjena bitna povreda odredaba parničnog postupka iz člana 374. stav 2. tačka 2. ZPP na koju Vrhovni sud pazi po službenoj dužnosti, a revizijom se ne ukazuje na neku drugu bitnu povredu propisanu odredbom člana 407. stav 1. tačka 3. istog zakona.

Prema utvrđenom činjeničnom stanju, deobom iz 1987. godine matična kat. parcela br. ... (po kulturu njiva), površine 8690 m2 KO ... (na kojoj je tužilac pravo svojine nasleđem) podeljena je na dve parcele: ... površine 594 m2 i ... površine 8196 m2, dok je deobom iz 2007. godine kat. parcela ... dalje podeljena na dve parcele: 133/2 površine 8029 m2 i 133/3 površine 167 m2. Aktuelnim Planom detaljne regulacije „Šumice I i II“ („Službeni list Grada Novog Sada“, br.16/2003) i Planom generalne regulacije prostora za porodično stanovanje uz Temerinski i Sentandrejski put sa okruženjem u Novom Sadu („Službeni list Grada Novog Sada“, br. 30/14 i 76/16) sporna parcela 133/3 površine 167 m2 planirana je za javnu površinu - regulaciju ulice ... Od ukupne površine parcele 167m2, faktički je privedeno planiranoj nameni 101m2 (60,48%) tako što se u južnom delu koristi kao asfaltni kolovoz ulice ..., a u centralnom delu kao zelena površina između asfaltiranog kolovoza i postavljenih ograda u severnom delu parcele, kao i dve betonske staze koje služe za kolske i pešačke prilaze susednim građevinskim parcelama ... i ... sa asfaltiranog kolovoza), dok 66 m2 (39.52%) nije što se odnosi na preostali severni deo koji se koristi od strane vlasnika navedenih građevinskih parcela kao ograđeni deo njihovih dvorišta (nalaz veštaka geodetske struke). Tržišna vrednost zemljišta na ovoj lokaciji je 5.270,00 dinara/m2 (nalaz veštaka građevinske struke). Nije doneto rešenje o eksproprijaciji.

Polazeći od ovako utvrđenog činjeničnog stanja i odredaba članova 11., 41. stav 2., 42., 61. i 72. Zakona o eksproprijaciji, člana 1. stav 1. Protokola br.1 uz Evropsku konvenciju i člana 58. Ustava RS prvostepeni sud je usvojio u celosti postavljeni tužbeni zahtev. Ocenio je kao neosnovane prigovor nedostatka aktivne legitimacije jer je tužlac u katastru upisan kao vlasnik predmetne parcele (na kojoj je pravo svojine stekao po osnovu nasleđa) i prigovor nedostatka pasivne legitimacije jer je parcela faktički pretvorena u javnu površinu – u ulicu i predstavlja javnu svojinu prema odredbi člana 10. stavovi 2. i 7. Zakona o javnoj svojini i javno dobro u opštoj upotrebi u svojini lokalne samouprave na čijoj teritoriji se nalazi, a činjenica da tuženi u javnim knjigama nije izvršio upis prava vlasništva – upis javne svojine na svoje ime ne utiče na drugačiju odluku suda. Tužilac predmetnu parcelu ne može da koristi jer je planskim aktom tužene ušla u celini u sastav ulice i kao takva se faktički koristi. Kako se radi o faktičkoj eksproprijaciji s obzirom na to da rešenje o eksproprijaciji nije doneto, u čemu se i sastoji propust tužene, u takvoj situaciji tužilac kao raniji sopstvenik nepokretnosti ima zakonom dato pravo da potražuje novčanu naknadu za zemljište koje mu je oduzeto, a za koje mu naknada do sada nije isplaćena. Tržišnu vrednost parcele prvostepeni sud je utvrdio ocenom nalaza i mišljenja veštaka građevinske struke u iznosu od 5.270,00 dinara/m2, što za ukupnu površinu parcele od 167 m2 iznosi 880.090,00 dinara, koji iznos je dosudio tužiocu, sa zakonskom zateznom kamatom na osnovu člana 277. Zakona o obligacionim odnosma od dana presuđenja do isplate.

Drugostepeni sud je prihvatio ovako date razloge prvostepenog suda ali samo za površinu koja je privedena nameni (101 m2) što, imajući u vidu utvrđenu tržišnu vrednost od 5.270,00 dinara/m2, odgovara iznosu od 532.270,00 dinara, dok za preostalu površinu parcele (66m2) nije jer se taj deo ne koristi kao javno dobro već je u posedu trećih lica - vlasnika susednih parcela kao deo njihovih ograđenih dvorišta, tako da nije postalo javna svojina pa tuženi nema obavezu da isplati tužiocu tržišnu naknadu za ovu površinu zemljišta, niti ima osnova da se u tom delu izvrši upis prava javne svojine na tuženog u javnim knjigama. Stoga je preinačio prvostepenu presudu u tom delu tako što je odbio kao neosnovan tužbeni zahtev preko iznosa od 532.270,00 dinara do dosuđenog iznosa od 880.090,00 dinara sa traženom kamatom na razliku tih iznosa i u pogledu obavezivanje tuženog da izvrši, a tužioca da trpi, upis javne svojine tuženog na predmetoj parceli preko 101/167 delova do cele nekretnine.

Po oceni Vrhovnog suda, pravilno je drugostepeni sud primenio materijalno pravo kada je odlučio kao u pobijanom delu.

Pravo na imovinu je jedno od osnovnih ljudskih prava zaštićenih ustavno- pravnim normama i normama međunarodnih konvencija čiji je Republika Srbija potpisnik. Ustav Republike Srbije, u odredbi člana 58. jemči pravo na mirno uživanje svojine i drugih imovinskih prava stečenih na osnovu zakona tako što propisuje da pravo svojine može biti oduzeto ili ograničeno samo u javnom interesu utvrđenom na osnovu zakona, uz naknadu koja ne može biti niža od tržišne. Zakonom se može ograničiti način korišćenja imovine, a oduzimanje ili ograničenje imovine radi naplate poreza i drugih tražbina ili kazni, dozvoljeno je samo u skladu sa zakonom.

Protokolom broj 1 uz Evropsku konvenciju za zaštitu ljudskih prava i osnovnih sloboda, u članu 1. garantuje se zaštita imovine tako što je propisano da svako fizičko i pravno lice ima pravo na neometano uživanje svoje imovine i da niko ne može biti lišen svoje imovine, osim u javnom interesu i pod uslovima predviđenim zakonom i opštim načelima međunarodnog prava.

Ustavne odredbe i Konvencija ukazuju na obavezu isplate razumne naknade za oduzetu imovinu po tržišnim cenama u vreme presuđenja koja je odlukama nižestepenih sudova i utvrđena.

Odredbom člana 9. stav 1. Zakona o građevinskom zemljištu („Službeni glasnik RS“, br. 44/95...46/98), propisano je da se građevinsko zemljište privodi nameni izgradnjom objekata odnosno izvođenjem drugih radova u skladu sa propisima o planiranju i uređenju prostora.

Zakon o javnoj svojini („Službeni glasnik RS“, br. 72/11...95/2018), važećim u vreme podnošenja tužbe, u odredbi člana 10. stav 2. propisuje da se dobrima u opštoj upotrebi u javnoj svojini smatraju one stvari koje su zbog svoje prirode namenjene korišćenju svih i koje su, kao takve, određene zakonom (javni putevi, javne pruge, most i tunel na javnom putu, pruzi ili ulici, ulice, trgovi, javni parkovi, granični prelazi itd.), dok u stavu 10. istog člana propisuje da su dobra u opštoj upotrebi u svojini Republike Srbije, izuzev puteva drugog reda koji su u svojini autonomne pokrajine na čijoj se teritoriji nalaze, kao i izuzev nekategorisanih puteva, opštinskih puteva i ulica (koje nisu deo autoputa ili državnog puta prvog i drugog reda) i trgova, javnih površina koje su u svojini jedinice lokalne samouprave na čijoj se teritoriji nalaze.

Odredbom člana 2. stav 6. Zakona o planiranju i izgradnji („Sl. glasnik RS“, br. 72/09... 145/14), koji je bio snazi u vreme usvajanja Plana generalne regulacije prostora za porodično stanovanje uz Temerinski i Sentandrejski put sa okruženjem u Novom Sadu („Službeni list Grada Novog Sada“, br. 30/14 i 76/16) propisano je da je površina javne namene prostor određen planskim dokumentom za uređenje ili izgradnju objekata javne namene ili javnih površina, za koje je predviđeno utvrđivanje javnog interesa u skladu sa posebnim zakonom (ulice, trgovi, parkovi i drugo).

U konkretnom slučaju, predmetna parcela ... površine 167 m2 je na osnovu Plana detaljne regulacije „Šumice I i II“ („Službeni list Grada Novog Sada“, br.16/2003) i Plana generalne regulacije prostora za porodično stanovanje uz Temerinski i Sentandrejski put sa okruženjem u Novom Sadu („Službeni list Grada Novog Sada“, br. 30/14 i 76/16) planirana u celini za javnu površinu - regulaciju ulice ... i delimično privedena toj nameni u površini od 101m2 (60,48%) tako što sada imaju funkciju javnog dobra i namenjena je za opštu upotrebu pa tužilac više ne može da koristi svoje vlasničko pravo na tom delu ove parcele. Tržišna vrednost zemljišta na ovoj lokaciji je 5.270,00 dinara/m2 (nalaz veštaka građevinske struke). Nije doneto rešenje o eksproprijaciji. Tako je izvršena takozvana faktička eksproprijacija (u delu koji je priveden nameni) koja nastaje kada se na zemljištu grade putevi, infrastrukturni i drugi objekti u javnom interesu iako ne postoji rešenje o eksproprijaciji zemljišta, odnosno njegovom izuzimanju iz poseda. Tuženi je dužan da tužiocu za deo parcele koji je priveden nameni isplati predmetnu naknadu pošto se taj deo parcela u njegovom vlasništvu koristi kao ulica odnosno dobro u opštoj upotrebi – javnoj svojini, a visina naknade je tužiocu pravilno priznata primenom odredbe člana 1. Protokola 1. uz Evropsku konvenciju za zaštitu ljudskih prava i osnovnih sloboda i odredbe člana 58. Ustava Republike Srbije, prema tržišnoj vrednosti zemljišta koje je ušlo u sastav formirane ulice.

Međutim, postupak oduzimanja zemljišta nije u celosti sproveden na način propisan Zakonom o eksproprijaciji, niti je predmetna parcela u preostaloj površini faktički oduzeta od tužioca i privedena nameni za koju je predviđena planskim aktima. U takvoj situaciji, za isplatu tražene novčane naknade u visini tržišne vrednosti zemljišta kao za oduzeto pravo svojine nije dovoljno samo da je ono planskim aktima jedinice lokalne samouprave određeno za javnu površinu, već je nužno da je zemljište i neposredno oduzeto i koristi se kao javna površina, čime je vlasnik onemogućen da na njemu ostvaruje vlasnička prava u punom obimu, što ovde nije slučaj. Predmetno zemljište u površini od 66 m2 (39,52%) nije faktički privedeno nameni predviđenoj planskim aktima, jer se taj deo katastarske parcele ne koristi kao ulica - javni put u smislu člana 2. tačka 12. Zakona o javnim putevima („Službeni glasnik RS“, br. 101/05...104/13-58), već je ograđen i funkcionalno se koristi strane vlasnika susednih parcela kao deo njihovih ograđenih dvorišta pa ono još uvek ne predstavlja površinu javne namene, zbog čega bi tuženi bio u obavezi da tužiocu isplati njegovu tržišnu vrednost.

Tuženi ima funkciju urbanističkog planiranja građevinskog područja i donošenja prostornih planova, ali za isplatu naknade po osnovu oduzimanja prava svojine i garantovanog prava na imovinu sama činjenica donošenja planskih akata ne može se smatrati privođenjem zemljišta nameni, jer se tek sprovođenjem zakonske procedure za oduzimanje zemljišta ili neposrednim oduzimanjem i lišavanjem vlasnika da zemljište koristi u punom obimu svojih vlasničkih ovlašćenja, stiču uslovi za isplatu tržišne naknade i obavezu tuženog da sprovede postupak parcelacije i izvrši upis svog prava svojine. Stoga, prava tužioca nisu ograničena u korišćenju zemljišta aktim ili radnjama tuženog, pri činjeničnom utvrđenju da se deo parcele koji nije priveden nameni funkcionalno koristi strane vlasnika susednih parcela kao deo njihovih ograđenih dvorišta. Imajući u vidu navedeno, pravo tužioca na isplatu navedene naknade u visini tržišne vrednosti zemljišta za deo predmetnog zemljišta površine od 66 m2 koje se u tom delu ne koristi kao javna površina jer nije ni faktički oduzeto, može nastati tek u momentu kada mu tuženi zemljište faktički oduzme i privede nameni. Kod iznetog, nema nema ni osnova da se u tom delu izvrši upis prava javne svojine na tuženog u javnim knjigama.

Zbog toga tužilac neosnovano u reviziji ukazuje na pogrešnu primenu materijalnog prava od strane drugostepenog suda.

Pravilna je i odluka o troškovima parničnog postupka, jer je doneta pravilnom primenom odredbe članova 153. i 154. ZPP, imajući u vidu ishod spora.

Na osnovu odredbe člana 414. stav 1. ZPP, Vrhovni sud je odlučio kao u izreci.

Predsednik veća - sudija

Mirjana Andrijašević, s.r.

Za tačnost otpravka

Zamenik upravitelja pisarnice

Milanka Ranković