Presudom Osnovnog suda u Novom Sadu P 4851/23 od 20.02.2024. godine, stavovima prvim i drugim izreke, usvojen je tužbeni zahtev i obavezan tuženi da tužiocu isplati iznos od 1.135.591,50 dinara, sa zakonskom zateznom kamatom od presuđenja do isplate, kao i da mu naknadi troškove parničnog postupka u iznosu od 206.747,96 dinara, sa zakonskom zateznom kamatom od izvršnosti do isplate.

Presudom Apelacionog suda u Novom Sadu Gž 1288/24 od 05.06.2024. godine, stavom prvim izreke, odbijena je žalba tuženog i potvrđena prvostepena presuda. Stavom drugim izreke, odbijen je zahtev tuženog za naknadu troškova žalbenog postupka.

Protiv pravnosnažne presude donete u drugom stepenu, tuženi je blagovremeno izjavio reviziju zbog pogrešne primene materijalnog prava sa pozivom na član 404. ZPP.

Odlučujući o dozvoljenosti revizije u smislu člana 404. stav 1. Zakona o parničnom postupku – ZPP („Službeni glasnik RS“ broj 72/11...10/23), Vrhovni sud je ocenio da su ispunjeni uslovi za odlučivanje o posebnoj reviziji tuženog radi ujednačavanja sudske prakse, pa je na osnovu člana 404. stav 2. tog zakona odlučeno kao u stavu prvom izreke.

Vrhovni sud je ispitao pobijanu presudu primenom člana 408. ZPP, pa je našao da je revizija tuženog delimično osnovana.

U postupku nije učinjena bitna povreda odredaba parničnog postupka iz člana 374. stav 2. tačka 2. ZPP na koju Vrhovni sud pazi po službenoj dužnosti.

Prema utvrđenom činjeničnom stanju, u Listu nepokretnosti .. KO Veternik, tužilac je upisan kao vlasnik kat. parcele .., površine 340 m2 sa udelom 1/1, a na kojoj se nalazi porodična stambena zgrada. Parcela je nastala cepanjem kat. parcele .. . U vreme kupovine ove parcele 1990. godine od strane tužioca, na njoj je postojala mala staza koju je za prolazak najpre koristio tužilac, a kasnije svi iz ulice. Nakon toga, tužilac je preko te staze nasuo „šoder“. Tokom 2010. godine, put je proširen, asfaltiran i opremljen infrastrukturom, što je finansirao tuženi. Prema Planu Generalne regulacije naseljenog mesta Veternik („Službeni list Grada Novog Sada“, br. 27/15 ... 32/22) predmetna parcela se nalazi u zoni porodičnog stanovanja, delom je namenjena za javnu saobraćajnu površinu (u površini od 102m2) – regulaciju ulice koja još nije dobila naziv (...), a delom za površine ostalih namena (u površini od 238m2) – novog porodičnog stanovanja.

U prirodi parcela je ušla u sastav ulice ... u Veterniku u površini od 83 m2, odnosno 24% njene ukupne površine i u toj površini se koristi za javnu i saobraćajnu površinu – ulicu (nalaz i mišljenje veštaka geodetske struke). Deo parcele koji nije priveden nameni (za javnu i saobraćajnu površinu), ograđen je ogradom i funkcionalno se koristi sa susednim građevinskim parcelama, a na taj način izgrađena ograda predstavlja faktičku regulacionu liniju koja razdvaja površinu za javne namene i površinu za ostale namene. Kao deo celine ulice ..., predmetna parcela opremljena je vodovodnom (vodovod i kanalizacija) infrastrukturom, kao i elektroenergetskom, telekomunikacionom i gasnom infrastrukturom, dok je saobraćajna površina izgrađena od asfaltnog zastora. Neometano je koristi ograničeni broj lica za javni saobraćaj u onom delu koji je priveden urbanističkoj nameni za javnu površinu, te u prirodi faktički predstavlja dobro od opšteg interesa odnosno dobro u opštoj upotrebi.

Po nalogu organa Gradske uprave za građevinsko zemljište i investicije Grada Novog Sada, u periodu od 25.08.2020. godine do 07.09.2020. godine JKP „Put“ Novi Sad izvodilo je u ulici ... u Veterniku popravke kolovoza. Na osnovu zahteva nadležne Mesne zajednice, tokom 2021. godine ovo komunalno preduzeće, kao izvođač radova na održavanju putne infrastrukture na teritoriji Grada Novog Sada, izvelo je radove na asfaltiranju kolovoza ove ulice, u okviru redovnog održavanja, iz sredstava predviđenih Programom održavanja objekata putne privrede. Pred Gradskom upravom za imovinu i imovinsko-pravne poslove nije vođen postupak eksproprijacije za predmetnu parcelu, niti je doneto rešenje o eksproprijaciji. Prema zapisniku Poreske uprave o proceni tržišne vrednosti, tržišna vrednost predmetne parcele iznosi 12.257,94 dinara/m2 (104,61 evra/m2). Ocenom nalaza i mišljenja veštaka utvrđeno je da tržišna vrednost predmetne parcele iznosi 11.133,25 dinara/m2 (95,00 evra/m2). Podneskom od 20.02.2024. godine, tužbeni zahtev je opredeljen na iznos od 1.135.591,50 dinara (za površinu od 102 m2).

Polazeći od ovako utvrđenog činjeničnog stanja, nižestepeni sudovi su smatrali da tužbenom zahtevu treba pružiti pravnu zaštitu u celosti, imajući u vidu da se u konkretnom slučaju radi o institutu faktičke eksproprijacije, s pozivom na član 58. Ustava RS i član 1. Protokola 1. uz Evropsku konvenciju kojom se štiti pravo na imovinu. Tužiocu pripada pravo na naknadu za celu površinu parcele koja je planskim aktom predviđena za javnu namenu-ulicu, a ne samo za onu površinu koja je faktički privedena planskoj nameni. Ovo stoga što je time ograničeno tužiočevo pravo na mirno uživanje imovine, jer je smanjena mogućnost njenog raspolaganja imajući u vidu planiranu namenu te površine i činjenicu da je u većem delu pracela i privedena toj nameni.

Po stanovištu Vrhovnog suda, osnovano se revizijom tuženog ukazuje da su nižestepeni sudovi pogrešno primenili materijalno pravo kada su obavezali tuženog da isplati naknadu za predmetnu parcelu u celosti za deo koji je planskim aktom predviđen za javnu namenu – ulicu.

Odredbom člana 58. Ustava Republike Srbije zajemčeno je mirno uživanje svojine i drugih imovinskih prava stečenih na osnovu zakona (stav 1.) i utvrđeno da pravo svojine može biti oduzeto ili ograničeno samo u javnom interesu utvrđenom na osnovu zakona, odnosno uz naknadu koja ne može biti niža od tržišne (stav 2.). Saglasno navedenom, dozvoljeno oduzimanje prava svojine koje ne predstavlja povredu prava na imovinu postoji samo kada su kumulativno ispunjena dva uslova: da je učinjeno u javnom interesu utvrđenom na osnovu zakona i da je učinjeno uz naknadu koja ne može da bude niža od tržišne.

Odredbom člana 2. stav 6. Zakona o planiranju i izgradnji („Službeni glasnik RS“, br. 72/09... 145/14), koji je bio snazi u vreme usvajanja Plana generalne regulacije naseljenog mesta Veternik („Službeni list Grada Novog Sada“, br. 27/15 ... 32/22), propisano je da je površina javne namene prostor određen planskim dokumentom za uređenje ili izgradnju objekata javne namene ili javnih površina, za koje je predviđeno utvrđivanje javnog interesa u skladu sa posebnim zakonom (ulice, trgovi, parkovi i drugo).

Odredbom člana 10. stav 2. Zakona o javnoj svojini („Službeni glasnik Republike Srbije“, br. 72/11... 105/14), propisano je da se dobrima u opštoj upotrebi u javnoj svojini, smatraju one stvari koje su zbog svoje prirode namenjene korišćenju svih i koje su, kao takve, određene zakonom (javni putevi, javne pruge, most i tunel na javnom putu, pruzi ili ulici, ulice, trgovi, javni parkovi, granični prelazi i drugo), a stavom 10. istog člana, dobra u opštoj upotrebi su u svojini Republike Srbije, izuzev puteva drugog reda koji su u svojini autonomne pokrajine na čijoj se teritoriji nalaze, kao i izuzev nekategorisanih puteva, opštinskih puteva i ulica (koji nisu deo autoputa ili državnog puta prvog i drugog reda) i trgova i javnih površina koji su u svojini jedinica lokalne samouprave na čijoj se teritoriji nalaze.

U konkretnom slučaju sporno zemljište, označeno kao kat. parcela br. .., površine 340 m2, upisana je u Listu nepokretnosti broj .. KO Veternik. Kao vlasništvo tužioca 1/1, planskim aktom predviđeno je delom (102m2) za javnu saobraćajnu površinu– regulaciju ulice koja tada još nije dobila naziv (...), a delom (238m2) za površine ostalih namena– novog porodičnog stanovanja. Deo parcele koji je planskim aktom predviđeno za javnu saobraćajnu površinu– regulaciju ulice (102m2) je samo delimično priveden nameni (83m2), odnosno za javnu površinu-ulicu i saobraćajnicu koju koristi neograničen broj lica za javni saobraćaj i u prirodi jeste ulica koja ima svoj naziv – ulica ..., ali preostali deo od 19m2 nije priveden nameni (za javnu i saobraćajnu površinu) ograđen je ogradom i funkcionalno se koristi sa susednim građevinskim parcelama, a na taj način izgrađena ograda predstavlja faktičku regulacionu liniju koja razdvaja površinu za javne namene i površinu za ostale namene.

Imajući u vidu činjenicu da je deo predmetne katastarske parcele (83m2) faktički priveden nameni predviđenoj planskim aktom, s obzirom da se koristi kao ulica – javni put u naselju koji saobraćajno povezuje delove naselja (član 2. tačka 12. Zakona o javnim putevima), na taj način izvršena je tzv. faktička eksproprijacija, koja nastaje kada se na zemljištu grade putevi, infrastrukturni i drugi objekti u javnom interesu, iako ne postoji rešenje o eksproprijaciji zemljišta, odnosno njegovom izuzimanju iz poseda, to je po oceni Vrhovnog suda pravilan zaključak nižestepenih sudova da, kada je zemljište faktički privedeno nameni u skladu sa planskim aktom i po sili zakona postalo javna svojina, tužilac kao korisnik tog zemljišta ne može trpeti štetne posledice zato što nadležni organ nije sproveo upravni postupak i doneo rešenje o eksproprijaciji koje bi bilo osnov za isplatu novčane naknade. Tužiocu je time povređeno pravo na imovinu, pa zato ima pravo na traženu naknadu za faktički oduzetu imovinu.

Stoga su pravilno nižestepeni sudovi primenili materijalno pravo kada su tuženog obavezali da tužiocu isplati novčanu naknadu zbog izvršene faktičke eksproprijacije zemljišta (u visini odmrenoj prema tržišnoj vrednosti utvrđenoj na osnovu nalaza i mišljenja sudskog veštaka koje je usaglašeno sa procenom Poreske uprave), shodno članu 42. Zakona o eksproprijaciji. Kod utvrđenja da se predmetna katastarska parcele delom u površini od 83 m2 koristi kao ulica, a kako su ulice javno dobro u opštoj upotrebi i u svojini su jedinice lokalne samouprave na čijoj se teritoriji nalaze na osnovu člana 10. stavovi 2. i 7. Zakona o javnoj svojini, to je tuženi u obavezi da tužiocu isplati odgovarajuću novčanu naknadu u iznosu od 924.059,75 dinara.

Međutim, postupak oduzimanja zemljišta nije u celosti sproveden na način propisan Zakonom o eksproprijaciji, niti je predmetna parcela u preostaloj površini od 19 m2 faktički oduzeta od tužioca i privedena nameni za koju je predviđeno planskim aktima. U takvoj situaciji, za isplatu tražene novčane naknade u visini tržišne vrednosti zemljišta kao za oduzeto pravo svojine nije dovoljno samo da je ono planskim aktima jedinice lokalne samouprave određeno za javnu površinu, već je nužno da je zemljište i neposredno oduzeto i koristi se kao javna površina, čime je vlasnik onemogućen da na njemu ostvaruje vlasnička prava u punom obimu, što ovde nije slučaj. Predmetno zemljište u površini od 19 m2 nije faktički privedeno nameni predviđenoj planskim aktima, jer se taj deo katastarske parele ne koristi kao ulica - javni put (član 2. tačka 12. Zakona o javnim putevima – „Službeni glasnik RS“ br. 101/05...93/12), već je ograđen ogradom i funkcionalno se koristi sa susednim građevinskim parcelama, a na taj način izgrađena ograda predstavlja faktičku regulacionu liniju koja razdvaja površinu za javne namene i površinu za ostale namene, zbog čega tuženi ne bi bio u obavezi da tužiocu isplati njegovu tržišnu vrednost.

Tuženi ima funkciju urbanističkog planiranja građevinskog područja i donošenja prostornih planova, ali za isplatu naknade po osnovu oduzimanja prava svojine i garantovanog prava na imovinu sama činjenica donošenja planskih akata ne može se smatrati privođenjem zemljišta nameni, jer se tek sprovođenjem zakonske procedure za oduzimanje zemljišta ili neposrednim oduzimanjem i lišavanjem vlasnika da zemljište koristi u punom obimu svojih vlasničkih ovlašćenja, stiču uslovi za isplatu tržišne naknade i obavezu tuženog da sprovede postupak parcelacije i izvrši upis svog prava svojine. Stoga, prava tužioca nisu ograničena u korišćenju zemljišta, pri činjeničnom utvrđenju da deo parcele koji nije priveden nameni (19m2), ograđen je ogradom i funkcionalno se koristi sa susednim građevinskim parcelama, a na taj način izgrađena ograda predstavlja faktičku regulacionu liniju koja razdvaja površinu za javne namene i površinu za ostale namene. Imajući u vidu navedeno, pravo tužioca na isplatu navedene naknade u visini tržišne vrednosti zemljišta za deo predmetnog zemljišta površine od 19 m2 (što čini iznos od 211.531,75 dinara), koje se u tom delu ne koristi kao javna površina jer nije ni faktički oduzeto, može nastati tek u momentu kada mu tuženi zemljište faktički oduzme i privede nameni.

Kod iznetog Vrhovni sud je preinačio nižestepene odluke i odbio tužbeni zahtev za iznos od 211.531,75 dinara, a u preostalom delu reviziju ocenio kao neosnovanu (kojom se napadaju nižestepene odluke u delu kojim je odlučeno o naknadi za iznos od 924.059,75 dinara).

Kako su delimično preinačene nižestepene presude i odbijen preostali deo tužbenog zahteva, povodom revizije tuženog, to su preinačene nižestepene presude i u pogledu odluke o troškovima u delu odluke o taksi na prvostepenu presudu koji su dosuđeni prema važećoj AT, s obzirom na postignut uspeh tužioca u sporu (iznos od 924.059,75 dinara) u kom delu su troškovi takse na presudu sniženi sa dosuđenog iznosa od 54.477,96 dinara na iznos od 38.540,60 dinara (što čini razliku od 15.937,36 dinara), odnosno ukupno dosuđeni troškovi prvostepenog postupka sniženi sa dosuđenog iznosa od 206.747,96 dinara na iznos od ukupno 190.810,60 dinara.

Shodno izloženom, na osnovu člana 416. stav 1. i 414. stav 1. ZPP Vrhovni sud je odlučio kao u stavovima drugom i trećem izreke.

Tuženi je uspeo u postupku po reviziji, pa mu, na osnovu članova 153. stav 1, 154. stav 2. I 163. stav 2. u vezi člana 162. ZPP, pripadaju i opredeljeni troškovi revizijskog postupka. Visina je odmerena na ime traženih troškova za sastav revizije od 33.750,00 dinara, prema važećoj Advokatskoj tarifi.

Na osnovu člana 165. stav 2. ZPP, Vrhovni sud je odlučio kao u stavu četvrtom izreke.

Predsednik veća – sudija

Mirjana Andrijašević, s.r.

Za tačnost otpravka

Zamenik upravitelja pisarnice

Milanka Ranković