Ispitujući pobijanu presudu na osnovu člana 408. Zakona o parničnom postupku („Službeni glasnik RS“, br. 72/11... 10/23 dr. zakon, u daljem tekstu: ZPP), Vrhovni sud je našao da revizija nije osnovana.

U postupku nije učinjena bitna povreda odredaba parničnog postupka iz člana 374. stav 2. tačka 2. ZPP, na koju revizijski sud pazi po službenoj dužnosti, kao ni druge bitne povrede odredaba parničnog postupka iz člana 407. stav 1. ZPP, zbog kojih se revizija može izjaviti. Tvrdnjom o bitnoj povredi odredaba parničnog postupka iz člana 374. stav 2. tačka 12. ZPP, tuženi osporavaju pravilnost utvrđenog činjeničnog stanja i ocenu izvedenih dokaza u pobijanoj presudi, što nije dozvoljen revizijski razlog primenom člana 407. stav 2. ZPP. Drugostepeni sud je pravilno i potpuno primenio odredbe procesnog zakona, što je uticalo na donošenje zakonite i pravilne presude. Pobijana presuda nije zasnovana na nedozvoljenim raspolaganjima stranaka u smislu člana 3. stav 3. ZPP, tako da se neosnovano revizijom ukazuje na bitnu povredu iz člana 374. stav 2. tačka 5. ZPP. Takođe, raspravno načelo u postupku nije povređeno, jer je strankama bilo omogućeno da raspravljaju pred sudom iznošenjem svih činjenica na kojima zasnivaju svoje zahteve i predlaganjem dokaza kojima se te činjenice utvrđuju. Neosnovano se revizijom ukazuje na bitnu povredu iz člana 374. stav 1. u vezi člana 396. stav 1. ZPP, s obzirom da je u obrazloženju pobijane presude drugostepeni sud ocenio žalbene navode od značaja i naveo razloge koje je uzeo u obzir po službenoj dužnosti.

Prema utvrđenom činjeničnom stanju, sada pok. DD, otac tužilje i njen pravni prethodnik, zaključio je Ugovor o kupoprodaji stana sa Opštinom Ugljevik u postupku licitacije dana 14.06.1993. godine. Predmet ugovora je stan površine 108m2, u ulici ... br. .. u Beogradu, kuća izgrađena na kat. parc. .. upisanu u „A“ list ZKUL br. .. K.O. Beograd 2, sa pravom korišćenja parcele na kojoj se kuća nalazi. Stan koji je predmet kupoprodaje bio je u društvenoj svojini, a prenet je na raspolaganje Opštini Ugljevik po okončanju postupka redovne likvidacije Rudnika mrkog uglja „Ugljevik“. Ugovor o kupoprodaji je overen pred Prvim opštinskim sudom u Beogradu pod Ov. br. 6743/2 od 20.08.2002. godine. Pravni prethodnik tužilje je isplatio kupoprodajnu cenu prodavcu. Ugovorom je određeno da se predaja nepokretnosti u državinu kupcu ne može izvršiti, jer je u stanu, u svojstvu nosioca stanarskog prava, živela sada pok. ĐĐ, pravni prethodnih tuženih BB i VV. Opština Ugljevik, kao nosilac prava raspolaganja i prodavac obavestila je tadašnjeg nosioca stanarskog prava, ĐĐ, o nameravanoj prodaji nepokretnosti na licitaciji, koja je bila zakazana za dan 19.05.1993. godine. Nosilac stanarskog prava nije učestvovala u postupku licitacije, nije se koristila pravom preče kupovine, niti je po okončanju postupka licitacije, osporavala ugovor o kuporodaji zbog povrede prava preče kupovine. Pok. ĐĐ je za života, u vanparničnom postupku podnosila predlog za donošenje rešenja koje zamenjuje ugovor o otkupu stana, koji je odbijen pravnosnažnom sudskom odlukom. Takođe, rešenjem Trećeg opštinskog suda u Beogradu R 83/98 od 11.02.2003. godine, ukinuto je rešenje istog suda od 29.08.2003. godine, kojim je pok. GG utvrđeno svojstvo zakupca stana na neodređeno vreme.

Ugovor o otkupu stana koji je predmet tužbenog zahteva u ovom sporu, zaključen je i overen pred Drugim oštinskim sudom u Beogradu dana 30.09.2003. godine pod br. 1/1 Ov 10354/23 između sada pok. GG, sina pok. ĐĐ, a oca tuženih BB i VV i Republike Srbije – Ministarstvo finansija. Predmet tog ugovora je stan površine 108m2 u Beogradu u ... ulici broj .., koji je pravni prethodnik tužilje kupio na licitaciji 1993. godine. Presudom Prvog osnovnog suda u Beogradu P 13327/11 od 24.09.2012. godine, koja je potvrđena presudom Apelacionog suda u Beogradu Gž 2940/13 od 22.05.2014. godine, u postupku po tužbi pok. GG, odbijen je tužbeni zahtev za utvrđenje ništavosti ugovora o kupoprodaji iz 1993. godine koji je pravni prethodnik tužilje, DD zaključio sa Opštinom Ugljevik.

Prema oceni Vrhovnog suda, pravilno je u pobijanim nižestepenim presudama primenjeno materijalno pravo iz člana 103. ZOO u vezi sa članovima 45. a i 45. b. Zakona o stanovanju („Službeni glasnik RS“, br. 50/92), kada je utvrđeno da je ništav i ne proizvodi pravno dejstvo Ugovor o otkupu stana, zaključen između pravnog prethodnika tuženih, pok. GG i tužene Republike Srbije pod Ov 10354/2003 dana 30.09.2003. godine. Ovo iz razloga što je predmetni ugovor u suprotnosti sa ranije važećim imperativnim pravilima iz čl. 45. a. i b. Zakona o stanovanju, prema kojima ugovor o otkupu stana zaključuju nosilac prava raspolaganja na stanu u društvenoj odnosno državnoj svojini i nosilac stanarskog prava odnosno zakupac stana na neodređeno vreme pred nadležnim ministarstvom u proceduri propropisanoj tim odredbama zakona. U konkretnom slučaju, predmet prometa osporenim ugovorom o otkupu stana iz 2003. godine, nije bio stan u društvenoj odnosno državnoj svojini, već stan u režimu privatne svojine, budući da je pravni prethodnik tužilje 1993. godine isti stan kupio od Opštine Ugljevik, kada je došlo do promene titulara prava svojine i promene svojinskog oblika iz društvene u privatnu svojinu. Takođe, pravni prethodnik tuženih nikada nije stekao pravo zakupa stana na neodređeno vreme na osnovu koga bi, prema tada važećim propisima, stekao pravo na otkup istog. Imajući u vidu status stana i obim prava pravnih prethodnika tuženih na njemu, pravilna je ocena nižestepenih sudova da je osporeni ugovor o otkupu apsolutno ništav i da ne proizvodi pravno dejstvo.

Neosnovani su revizijski navodi da pobijana presuda ne sadrži razloge u pogledu postojanja i obima stvarnih prava parničnih stranaka i njihovih pravnih prethodnika i da je time povređeno pravo tuženih, koje je izvedeno iz stečenih prava njihovih pravnih prethodnika, po ranije važećim propisima. Naprotiv, u proteklom višegodišnjem periodu trajanja sudskih postupaka radi utvrđenja ništavosti teretnih ugovora koji za predmet imaju istu nepokretnost (ugovor iz 1993. godine i osporeni ugovor iz 2003. godine), a koji su u međusobnoj vezi, sudovi su potpunom i sveobuhvatnom analizom oba ugovora i ocenom zakonitosti istih, istovremeno cenili obim stvarnih prava sticalaca po oba ugovora. Naime, pravni prethodnik tuženih pok. ĐĐ kao nosilac stanarskog prava 1993. godine nije ostvarila delotvornu (i jedinu moguću) pravnu zaštitu, isticanjem svog prava preče kupovine na licitaciji o kojoj je bila blagovremeno obaveštena, dok je pravni prethodnik tužilje upravo u tom postupku stekao pravo svojine ugovorom o prodaji, čija je zakonitost bila predmet ocene u drugoj pravnosnažnoj, po tuženu stranu nepovoljno okončanoj parnici. Zaključak sudova u toj parnici je da ugovor o kupoprodaji stana iz 1993. godine, koji je pravni prethodnik tuženih zaključio sa Optinom Ugljevik, zakonit i samim tim punovažan pravni osnov za sticanje prava svojine i da promenom titulara prava svojine na stanu nije došlo do povrede stečenih prava tužene strane, jer je njihov pravni prethodnik pok. ĐĐ zadržala status korisnika stana u svojstvu nosioca stanarskog prava. Pri tome, bez uticaja je revizijski navod da je pok. ĐĐ još pre javne prodaje 1992. godine podnosila zahtev za otkup vlasniku stana, Opštini Ugljevik, s obzirom da je opština kao vlasnik već naredne godine javno objavila i stan na licitaciji prodala drugom licu odnosno pravnom prethodniku tužilje, o čemu su pravni prethodnici tuženih imali saznanje. Po završenoj licitaciji pok. ĐĐ nije imala mogućnost da stan otkupi po odredbama Zakona o stanovanju, jer stan više nije bio u društvenoj odnosno državnoj svojini, pa pravo na otkup nije mogla da ostvari u vanparničnom postupku, niti je njen sin, otac tuženih pok. GG, stekao status korisnika stana i pravo na otkup, zbog čega je osporeni ugovor o otkupu stana aspolutno ništav.

Imajući u vidu prirodu zaštićenih prava parničnih stranaka i njihovih pravnih prethodnika i nastalu promenu svojinskog režima na stanu, nižestepeni su sudovi sporan pravni odnos analizirali i sa aspekta primene člana 41. Zakona o osnovama svojinsko-pravnih odnosa. U tom smislu sudovi su pravilno ocenili neosnovanim navode tuženih da je u ovom slučaju reč o konkurenciji prava svojine i da je tužena strana jača u pravu na posed. Ovo iz razloga što se na ovaj institut može pozivati samo savesno lice, odnosno lice koje je stvar pribavilo po pravnom osnovu i na zakonit način, a nije znalo, niti je moglo znati da nije postalo vlasnik. U konkretnom slučaju pravni prethodnik tuženih je znao da je stan na kome polaže pravo bio predmet kupoprodaje 1993. godine, a u vreme zaključenja osporenog ugovora o otkupu 2003. godine znao je da rešenje kojim je određen za zakupca stana na neodređeno vreme više nije u pravnom prometu, zbog čega kao nesavestan sticalac ne bi uživao pravnu zaštitu ni kao pretpostavljeni vlasnik, primenom navedene odredbe zakona.

Na osnovu člana 414. stav 1. ZPP, odlučeno je kao u izreci.

Predsednik veća-sudija

Jelica Bojanić Kerkez, s.r.

Za tačnost otpravka

Upravitelj pisarnice

Marina Antonić