Presudom Apelacionog suda u Beogradu Gž 1967/24 od 17.04.2024. godine, odbijena je kao neosnovana žalba tužioca i potvrđena presuda Višeg suda u Beogradu P 2363/20 od 07.12.2023. godine (stav prvi izreke). Odbijeni su zahtevi stranaka za naknadu troškova drugostepenog postupka (stav drugi izreke).

Protiv pravnosnažne presude donete u drugom stepenu, tužilac je blagovremeno izjavio reviziju, zbog bitnih povreda postupka, pogrešno i nepotpuno utvrđenog činjeničnog stanja i pogrešne primene materijalnog prava.

Vrhovni sud je ispitao pobijanu presudu na osnovu člana 408. Zakona o parničnom („Službeni glasnik RS“ broj 72/11 ... 18/20 i 10/23 – drugi zakon) i utvrdio da revizija nije osnovana.

Tuženi je odgovorio na reviziju.

U postupku nije učinjena bitna povreda odredaba parničnog postupka iz člana 374. stav 2. tačka 2. ZPP, na koju revizijski sud pazi po službenoj dužnosti.

Prema utvrđenom činjeničnom stanju, dana 18.08.2020. godine na sajtu Ministarstva odbrane Republike Srbije objavljena je izjava tuženog AA, tada ministra navedenog resora koja glasi: „Na Kosovu i Metohiji UNESCO prepoznaje srpsko i otomansko nasleđe, a šiptari nisu uspeli da podignu ništa starije i vrednije od spomenika Bilu Klintonu. Ko nema svoju kulturu, mora da otima tuđu. Zato se šiptari trude da uđu u UNESCO kako bi baština Srbije, Srpske pravoslavne crkve i srpskog naroda postala nasleđe Kosova i kosovara. I zato ćemo mi nastaviti da se borimo za čuvanje svedočanstva našeg trajanja“. Ovu izjavu tuženog delimično su preneli mediji „Alo.rs“, „Danas.rs“ i „Večernje novosti“. Iz izjave tuženog objavljene 02.10.2020. godine takođe na sajtu Ministarstva odbrane sledi: „Izjava da će Luka Drač biti kosovska, Edi Rama je nastavio svoj rad na stvaranju „Velike Albanije“. Kao i svaki put do sada Evropska Unija će ćutati i neće preduzimati ništa. Šiptari mogu da se ujedine i mogu da otimaju i tuđe teritorije, a Srbi ne mogu da budu ujedinjeni čak ni u svojoj zemlji, tako se ponavlja laž da je „Velika Albanija“ prirodna Albanija, a Srbi ujedinjeni u jednoj državi su pretnja miru“. Iz izjave tuženog od 04.10.2020. godine objavljenoj na sajtu Ministarstva odbrane Republike Srbije između ostalog stoji „Ne znam zašto ga napadaju u Albaniji, ali znam da ga u Srbiji niko neće osuditi ako već jednom kaže da je protiv toga da se šiptari ujedine u „Velikoj Albaniji“ i da razbiju još tri ili četiri države na Balkanu, da bi oni stvorili svoju“, dok iz izjave tuženog od 05.10.2020. godine objavljenoj takođe na sajtu Ministarstva odbrane Republike Srbije sledi: „Srbi su narod koji se ponosi svojim imenom i traži od drugih da ga oslovljavaju drugačije nego što oslovljava sam sebe. Ako se Haradinaj Stubla stidi što je „šiptarka“ ne treba da se ljuti na mene. Tako zovu sebe, tako ću ih i ja zvati, kada iz svog jezika izbace reč „šiptar“, ja ću ih zvati kako god počnu da zovu sebe. Do tada poštovaću njihove običaje i jezik i „šiptare“ s poštovanjem oslovljavati kako sami sebe zovu „šiptari“.

Iz rečnika Matice Srpske, srpsko-hrvatskog književnog jezika iz 1976. godine utvrđeno je da za reč „šiptari“ sinonim „albanci“, a za reč „šiptarka“ sinonim „albanka“, za reč „šiptarski“ sinonim „albanski“ koji se odnosi na šiptare, a iz portala „Sputnjik Srbija“ sledi da je pokojni Patrijarh Irinej izjavio: „Ne bih prihvatio razgovor sa Šiptarima dok se Srbi ne vrate“. Iz iskaza tuženog saslušanog u svojstvu stranke utvrđeno je da sve ono što je objavljeno na sajtu Ministarstva odbrane Republike Srbije jesu njegove izjave, da je pripadnike ove nacionalne manjine na isti način nazivao tokom 2001, 2002. i 2012. godine, kada je pričao o građanima naše države šiptarske nacionalnosti, da je te godine živeo sa Šiptarima, zajedno sa njima jeo njihov hleb, da ih izuzetno poštuje kao vredne, poštene ljude, te da nikada izraz šiptarski nije upotrebio u pežorativnom smislu. Poznato mu je da se oni međusobno oslovljavaju na isti način, da je u svom iskazu objasnio poreklo reči „šiptar“. Naime, njih su Turci ranije pogrdno zvali Arnautima, da bi se u vreme Kraljevine Jugoslavije nazvali arbanasima, s tim da se na Drezdenskom kongresu institiralo od strane Komunističke partije Srbije da se oni oslovljavaju sa „Šiptari“. Termin Albanac je počeo da se koristi neposredno pred raspad Jugoslavije isključivo iz političkih razloga sa ciljem da se Kosovo predstavi kao dijaspora Albanije. Tuženi Šiptare smatram vrednim, dostojanstvenim narodom i voleo bi da između nas i njih postoje bolji odnosi.

Polazeći od ovako utvrđenog činjeničnog stanja i odredbe člana 21. Ustava Republike Srbije, člana 2. stav 1. tačka 1, člana 11, člana 13, člana 41, člana 43. i člana 45. Zakona o zabrani diskriminacije, kao i člana 14. Evropske konvencije za zaštitu ljudskih prava i osnovnih sloboda i Protokola 12. uz ovu Konvenciju, nižestepeni sudovi su odbili tužbene zahteve kao neosnovane . Prilikom donošenja odluke sudovi su pošli od toga da je predmet spora u ovoj pravnoj stvari utvrđenje da li je tuženi korišćenjem reči „Šiptar“ i „šiptarski“ u svojim izjavama od avgusta i oktobra 2020. godine u vreme dok je obavljao funkciju ministra odbrane Republike Srbije diskriminatorski ponašao, odnosno da li je izvršio težak oblik diskriminacije na osnovu etničke pripadnosti, kako to tužilac tvrdi. Iz utvrđenog činjeničnog stanja, kao i citiranih zakonskih odredbi, nižestepeni sudovi su zaključili da kod diskriminacije kao pravnog instituta postoje dva elementa i to sama diskriminacija koja obuhvata pravljene razlike, odnosno nejednako postupanje u odnosu na neko drugo lice ili grupu lica koji se može sastojati od činjenja ili nečinjenja i osnov diskriminacije odnosno urođeno ili stečeno lično svojstvo koje predstavlja razlog zašto postoji nejednako postupanje. Nepovoljno postupanje prema nekoj osobi može se uporediti sa postupanjem prema drugoj osobi u sličnoj situaciji, odnosno da je postupanje izvršioca takvo da se jedno lice stavlja u nepovoljniji položaj u odnosu na drugo lice koje se nalazi u istoj ili sličnoj ili uporedivoj situaciji. Dakle, suština kod diskriminacije jeste pravljene razlike u postupanju kojem su podvrgnuti određeni pojedinci ili grupe. Po nalaženju nižestepenih sudova u konkretnom slučaju nije ostvaren prvi elemenat za postojanje diskriminacije, a to je nejednako postupanje, budući da tužilac nije pružio dokaze kojima bi učinio verovatnim da postoje grupe sa kojima se povoljnije postupalo ili bi se povoljnije postupalo, a da pritom jedina razlika između njih je nacionalna pripadnost. Korišćenje izraza „šiptar“ samo za sebe ne može biti predmet zahteva koji se tiče diskriminacije i ne dovodi automatski do povrede načela jednakih prava i obaveza. Nesporno je da govor, odnosno izrazi koji se upotrebljavaju jedan od načina kojim se može ispoljiti diskriminacija, s obzirom na to da reči nose sa sobom negativne konotacije i kada se upotrebe u komunikaciji da bi označili osobu ili grupu predstavljaju uvredu. Termin „šiptar“ jeste korišćen na prostoru bivše Jugoslavije, kako bi se označila nacionalna grupa albanskog porekla koja je živela na prostoru Jugoslavije, te da se u današnje vreme zbog političkog i etničkog pitanja Kosova i Metohije ovaj termin smatra uvredljivim nazivom, kako to tvrdi referatom tužbe, s tim da po nalaženju nižestepenih sudova to nije dovoljno za postojanje same diskriminacije, već za postojanje diskriminacije neophodno da se dokaže da je ova nacionalna grupa žrtva kršenja nekog ljudskog prava, odnosno da nejednako tretirana u odnosu na to pravo što u ovom slučaju po stavu nižestepenih sudova nije ispunjeno. Sa druge strane, kao što je navedeno iz rečnika Matice Srpske srpsko-hrvatskog književnog jezika iz 1976. godine reč „šiptar“ predstavlja sinonim za reč „albanac“, „šiptarka“ je sinonim „albanka“, a reč „šiptarski“ je sinonim „albanski“. Zbog toga po nalaženju nižestepenih sudova tužilac nije učinio verovatnim da je tuženi korišćenjem izraza „šiptari“ i „šiptarsko“ u navedenim izjavama stavio albansku nacionalnu manjinu u nejednak položaj, odnosno da je izvršio diskriminacije. Smatraju da ni navodi iz tužbe da je u predmetnim izjavama tuženi izvršio povredu zabrane govora mržnje iz člana 11. Zakona o zabrani diskriminacije, zatim tešku diskriminaciju iz člana 13. ovog Zakona, kao i diskriminaciju nacionalnih manjina iz člana 24. Zakona, s obzirom da prema članu 11. govor mržnje predstavlja izražavanje koje sadrži poruke mržnje ili netrpeljivosti prema nekoj rasnoj, nacionalnoj, etničkoj i verskoj grupi ili njenim pripadnicima, što u ovom slučaju nije u pitanju, budući da govor mržnje ne treba svrstavati ideološki, politički različiti stav, klevetu i uvredu kojom se ne čini diskriminacija ili poziv na nasilje protiv neke od zaštićenih gupa, odnosno kritički stav prema vlastima, političkim partijama i javnim ličnostima i slično, a koji bi vodio podsticanju na nasilje i diskriminaciju, što u ovom slučaju nije ispunjeno, s obzirom da tuženi izjavama od avgusta do oktobra 2020. godine javno izneo lični stav o aktuelnoj političkoj temi koja se tiče Kosova i Metohije, koji uz označavanje reči „šiptar“ i „šiptarski“ koji bi označio Albance koji žive na toj teritoriji sami po sebi ne podrazumevaju diskriminaciju albanske nacionalne manjine, niti se korišćenjem ovih termina podstiče mržnja prema ovoj nacionalnoj grupi.

Po oceni Vrhovnog suda pravilno su nižestepeni sudovi primenili materijalno pravo odlučujući na izložen način, primenom Međunarodnih pravnih akata, Ustava Republike Srbije, te Zakona o zabrani diskriminacije.

Ustav Republike Srbije u članu 21. zabranjuje svaku diskriminaciju, neposrednu ili posrednu, po bilo kom osnovu, a naročito po osnovu rase, pola, nacionalne pripadnosti, društvenog porekla, rođenja, veroispovesti, političkog ili drugog uverenja, imovnog stanja, kulture, jezika, starosti i psihičkog ili fizičkog invaliditeta. Ustav Republike Srbije jemči slobodu mišljenja i izražavanja, kao i slobodu da se govorom, pisanjem, slikom ili na drugi način traže, primaju i šire obaveštenja i ideje i propisuje da se sloboda izražavanja može zakonom ograničiti, ako je to, pored ostalog, neophodno i radi zaštite prava i ugleda drugih (član 46).

Evropska konvencija za zaštitu ljudskih prava i osnovnih sloboda („Službeni list SCG“- Međunarodni ugovori br. 9/03, 5/05 i 7/05 – ispr. „Službeni glasnik RS – Međunarodni ugovori“, br. 12/10 i 10/15), odredbom člana 14. zabranjuje diskriminaciju i propisuje da se uživanje prava i sloboda propisanih u ovoj konvenciji obezbeđuje bez diskriminacije po bilo kom osnovu, kao što su pol, rasa, boja kože, jezik, veroispovest, političko ili drugo mišljenje, nacionalno ili socijalno poreklo, veza sa nekom nacionalnom manjinom, imovno stanje, rođenje ili drugi status.

Ustavna zabrana diskriminacije bliže je razrađena u Zakonu o zabrani diskriminacije, tako što po članu 2. stav 1. izrazi "diskriminacija" i "diskriminatorsko postupanje" označavaju svako neopravdano pravljenje razlike ili nejednako postupanje, odnosno propuštanje (isključivanje, ograničavanje ili davanje prvenstva), u odnosu na lica ili grupe kao i na članove njihovih porodica, ili njima bliska lica, na otvoren ili prikriven način, a koji se zasniva na rasi, boji kože, precima, državljanstvu, nacionalnoj pripadnosti ili etničkom poreklu, jeziku, verskim ili političkim ubeđenjima, polu, rodu, rodnom identitetu, seksualnoj orijentaciji, polnim karakteristikama, nivoom prihoda, imovnom stanju, rođenju, genetskim osobenostima, zdravstvenom stanju, invaliditetu, bračnom i porodičnom statusu, osuđivanosti, starosnom dobu, izgledu, članstvu u političkim, sindikalnim i drugim organizacijama i drugim stvarnim, odnosno pretpostavljenim ličnim svojstvima (u daljem tekstu: lična svojstva).

Iz navedenog sledi da su najbitnije karakteristike diskriminacije – pravljenje razlike između lica koje tvrdi da je diskriminisano i drugih lica u istoj ili uporedivoj situaciji, koje pri tom mora biti neopravdano i mora biti vezano za neko lično svojstvo diskrimisanog lica. Prema članu 45. stav 2. citiranog Zakona tužilac mora da učini verovatnim akt diskriminacije, odnosno da mu je zbog nekog ličnog svojstva povređeno ljudsko ili manjinsko pravo zajemčeno Ustavom, što je neophodna pretpostavka da bi se mogla utvrditi povreda načela zabrane diskriminacije.

S obzirom na okolnosti konkretnog slučaja, relevantna je odredba člana 11.Zakona o zabrani diskriminacije (govor mržnje) kojom je zabranjeno izražavanje ideja, informacija i mišljenja kojima se podstiče diskriminacija, mržnja ili nasilje protiv lica ili grupe lica zbog njihovog ličnog svojstva, u javnim glasilima i drugim publikacijama, na skupovima i mestima dostupnim javnosti, ispisivanjem i prikazivanjem poruka ili simbola i na drugi način, kao i član 12. stav 1. kojim je zabranjeno uznemiravanje, ponižavajuće postupanje i polno i rodno uznemiravanje, koje ima za cilj ili predstavlja povredu dostojanstva lica ili grupe lica na osnovu njihovog ličnog svojstva, a naročito ako se time stvara zastrašujuće, neprijateljsko, degradirajuće, ponižavajuće i uvredljivo okruženje. Pored toga u članu 24. zabranjena je diskriminacija nacionalnih manjina i njihovih pripadnika na osnovu nacionalne pripadnosti, etničkog porekla, verskih uverenja i jezika. Način ostvarivanja i zaštita prava pripadnika nacionalnih manjina uređuje se posebnim zakonom.

Naime, govor mržnje je obraćanje najširoj publici, kojim se podstiče diskriminacija, mržnja ili nasilje, protiv pripadnika određene grupe, čiji psihički integritet se na taj način posredno narušava. Evropski sud za ljudska prava je u svojoj praksi definisao govor mržnje kao „svaki oblik izražavanja koji širi, podstiče, promoviše ili opravdava mržnju koja je zasnovana na netoleranciji” (Erbakan v. Turkey, predstavka br. 59405/00, presuda od 6. jula 2006). Uznemiravanje i ponižavajuće postupanje podrazumeva, pak, direktno obraćanje pripadnicima date grupe, tako da se stvara strah, ili neprijateljsko, ponižavajuće ili uvredljivo okruženje.

U konkretnom slučaju po pravilnom stanovištu nižestepenih sudova toga nema. Izjave tuženog sagledane u celini i kontekstu u kojem je upotrebljena reč „Šiptari“, ne pozivaju na nasilje, mržnju, diskriminaciju protiv albanske nacionalne manjine, niti predstavljaju govor mržnje. Izražavanje političkog, ideološkog i drugog stava i mišljenja, koje je garantovano pravom na slobodu izražavanja u članu 10. Evropske konvencije za zaštitu ljudskih prava i osnovnih sloboda, kao i u članu 46. Ustava Republike Srbije, uključuje i mogućnost da upotrebljeni izraz eventualno „uvredi, šokira ili uznemiri“, pa uvredljivost određene reči sama po sebi, izvan konteksta, ne može biti dovoljna za zaključak o govoru mržnje koji mora biti višeg intenziteta, odnosno podrazumeva ekstremnu netolerantnost. Imajući u vidu sve navedeno, suprotno navodima revizije, date izjave tuženog ne mogu se kvalifikovati kao govor mržnje, jer i pored navoda o uvredljivom sadržaju upotrebljene reči, kao naziva za Albance sa teritorije Kosova i Metohije, iz konteksta date izjave nije prepoznatljiv cilj da stigmatizuje, povredi ili ponizi grupu na osnovu ličnog svojstva, odnosno da stvori netrpeljivost i mržnju prema grupi ili poziv na nasilje.

Po pravilnom stanovištu nižestepenih sudova, date izjave tuženog ne predstavljaju ni poseban oblik diskriminacije iz člana 12. Zakona o zabrani diskriminacije, jer nisu direktno usmerene prema pripadnicima albanske nacionalne manjine, pošto im se tuženi nije direktno obraćao, tako da izneti politički stav i mišljenje nije moglo proizvesti strah, odnosno neprijateljsko, ponižavajuće ili uvredljivo okruženje, niti diskriminaciju nacionalne manjine iz člana 24. jer pripadnici albanske nacionalne manjine, datim izjavama nisu stavljeni u nejednak i nepovoljniji položaj, da bi im zbog njihovog ličnog svojstva (nacionalne pripadnosti) bilo uskraćeno i povređeno neko pravo. Zato su kao neosnovani ocenjeni svi revizijski navodi tužioca kojima se ukazuje na pogrešnu primenu materijalnog prava.

Na osnovu člana 414. stav 1. ZPP, Vrhovni sud je odlučio kao u stavu prvom izreke.

Odluka o zahtevima stranaka za naknadu troškova postupka po reviziji, sadržana u drugom stavu izreke, doneta je primenom članova 153. stav 1, 154. i 165. stav 1. ZPP. Tužilac nije uspeo u postupku po reviziji i zato nema pravo na naknadu troškova tog postupka, a troškovi tuženog za odgovor na reviziju, po oceni Vrhovnog suda, nisu bili neophodni za vođenje ove parnice.

Predsednik veća – sudija

Mirjana Andrijašević, s.r.

Za tačnost otpravka

Zamenik upravitelja pisarnice

Milanka Ranković