U postupku nije učinjena bitna povreda odredaba parničnog postupka predviđena odredbom člana 374. stav 2. tačka 2. ZPP na koju Vrhovni sud pazi po službenoj dužnosti. Ukazivanje tužioca na bitnu povredu odredaba parničnog postupka iz člana 374. stav 2. tačka 12. ZPP nije bilo predmet ocene ovog suda, s obzirom na to da se radi o povredama koje se ne mogu smatrati revizijskim razlogom u smislu odredbe člana 407. ZPP.

Prema utvrđenom činjeničnom stanju, pravni prethodnik tužioca „Voćno- lozni rasadnik“ Žabari, OOUR Voćarstvo i vinogradarstvo, u periodu od 1976. godine do 1987. godine, na osnovu ugovora o kupoprodaji je od fizičkih lica kupovao poljoprivredno zemljište u cilju arondacije. Od ovako kupljenog zemljišta u površini od 51.96 hektara, u komasacionu masu je uneto zemljište u površini od 43.85,10 hektara. U komasacionom postupku korisniku SOUR PIK Požarevac „Voćno- lozni rasadnik“ je od ukupno unetog zemljišta u komasacionu masu, predato 112.29,58 hektara. Tokom devedesetih i početkom dvehiljaditih godina prošlog veka, na osnovu Zakona o načinu i uslovima priznavanja prava i vraćanja zemljišta koje je prešlo u društvenu svojinu po osnovu poljoprivrednog zemljišnog fonda i konfiskacijom zbog neizvršenih obaveza iz obaveznog otkupa poljoprivrednih proizvoda, pravni prethodnik tužioca je kao društveno preduzeće, od zemljišta koje je dobio iz komasacione mase, obavezan da ranijim sopstvenicima ili njihovim pravnim sledbenicima preda zemljište u površini od 11.35.24 hektara, a čija je vrednost 6.851.539,42 dinara, koje se potražuje tužbom. Parcele označene u listu nepokretnosti broj ... KO Žabari po kulturi šume, voćnjaci, njive, zemljište pod zgradom i uz zgradu, upisane su na „Voćno-lozni rasadnik“ ukupne površine 47.73,0 hektara. Parcele označene u listu nepokretnosti broj ... KO Žabari, po kulturi vinogradi, odnosno zemljište pod objektom, ukupne površine 64.32,81 hekatara, upisane su na korisnika „Voćno-lozni rasadnik“, oblik svojine državna i mešovita u označenim udelima od 413790/643774 – državna svojina, odnosno mešovita sa udelom 229984/643774, držalac A.D. „Voćno-lozni rasadnik“.

Ugovor o prodaji društvenog kapitala metodom javne aukcije je zaključen 17.07.2003. godine između Agencije za privatizaciju i AA kao kupca, a predmet ugovora je 70% društvenog kapitala subjekta privatizacije društvenog preduzeća „Voćno-loznog rasadnika“ u Žabarima za cenu od 9.000.000,00 dinara. Nakon toga, a na osnovu potvrde APR-a od 01.07.2021. godine je utvrđeno da je rešenjem Trgovinskog suda u Požarevcu iz 2003. godine upisano A.D. „Voćno-lozni rasadnik“ Žabari, a zatim je (rešenjem od 25.03.2014. godine), usled promene podataka, prvane forme i poslovnog imena registrovano DOO „Voćno-lozni rasadnik“ Žabari. Presudom Apelacionog suda u Kragujevcu Gž 1905/20 od 21.09.2022. godine, ukinuta je presuda Osnovnog suda u Požarevcu P 8/2019 od 03.04.2019. godine i odbijen je tužbeni zahtev tužioca DOO „Voćno-lozni rasadnik“ Žabari kojim je traženo da se obaveže tužena Republika Srbija da mu na ime oduzetog zemljišta u postupku povraćaja poljoprivrednog zemljišta oduzetog po osnovu PZF i konfiskacije, a koje je stečeno teretno-pravnim poslom, u komasacionom području KO Žabari u površini od 11.35,24 hektara vrati drugo odgovarajuće zemljište i to 37.84,13 hektara zemljišta koje se vodi na Republiku Srbiju, upisano u listu nepokretnosti broj ... KO Žabari sa udelom od 413790/643774. Ocenom dokaza nisu prihvaćeni nalazi i mišljenja veštaka geometra i veštaka poljoprivredne struke, s obzirom na to da nije utvrđeno u odnosu na parcele unete u komasacionu masu, koje parcele su iz komasacione mase dobijene za parcele koje je DP „Voćno-lozni rasadnik“ Žabari steklo teretno- pravnim poslom, već je dat matematički obračun oduzimanja zbira i površina parcela. Od zemlje koju je kupio pravni prethodnik tužioca, koju je stekao teretno- pravnim poslom, po Zakonu o vraćanju zemljišta po PZF-u je ranijim sopstvenicima vraćeno 11.35,24 hektara, što iznosi 6.831.539,42 dinara po proceni iz 2017. godine. Na osnovu rešenja nadležne komisije za vraćanje zemljišta, utvrđeno je pravo svojine fizičkim licima na drugom odgovarajućem zemljištu kao ranijim sopstvenicima ili njihovim pravnim sledbenicima i pobrojane su katastarske parcele sa obavezom DP „Voćno-loznog rasadnika“ da iste preda određenom fizičkom licu.

Polazeći od ovako utvrđenog činjeničnog stanja nižestepeni sudovi su ocenili da tužbeni zahtev tužioca nije osnovan, nalazeći da nisu dokazane činjenice koje parcele su po teretnim ugovorima unete u komasacionu masu, šta je po osnovu njih dobijeno u postupku komasacije, te u odnosu na takav način sticanja koje su parcele vraćene ranijim sopstvenicima po specijalnom zakonu, a imajući u vidu i odredbu člana 13. Zakona o načinu i uslovima priznavanja prava i vraćanja zemljišta koje je prešlo u društvenu svojinu po osnovu poljoprivrednog zemljišnog fonda i konfiskacije zbog neizvršenih obaveza iz obaveznog otkupa poljoprivrednog zemljišta („Službeni glasnik RS“, br. 18/91, 20/92 i 42/98). Sledom iznetog, ocenili su da Republika Srbija i Opština Žabari nisu pravni prethodnici u smislu navedene zakonske odredbe, a da su pravni prethodnici u odnosu na DP „Voćno-lozni rasadnik“ zapravo pravni prenosilac parcela po ugovorima o kupoprodaji u cilju arondacije, dakle prodavaci tih parcela. Osim toga, nije dokazan nezakonit i nepravilan rad organa Opštine Žabari – Komisije za komasaciju. Zakonitost sprovedene komasacije se mogao ispitivati u upravnom postupku protiv navedenih pravnosnažnih i izvršnih rešenja, odnosno povodom rešenja o raspodeli imovine iz komasacione mase, o čemu tužilac nije dostavio dokaze. U odnosu na tuženu Republiku Srbiju, ocenjeno je da ista nije pasivno legitimisana sa aspekta navedenog posebnog zakona, a u vezi sa odredbom člana 172. ZOO, jer dostavljanje lista nepokretnosti o upisu udela Republike Srbije, ne dokazuje postojanje materijalno- pravnog odnosa tužioca i Republike Srbije, obzirom da nije dokazana uzročnost između činjenja, odnosno nečinjenja državnog organa i štete za tužioca. Prema teretu dokazivanja, tužilac nije dokazao da ima jače pravo od Republike Srbije, koje bi bilo transformisano u novčano potraživanje istaknuto tužbenim zahtevom. Zato je odbijen tužbeni zahtev tužioca, jer ne postoji obaveza da tužiocu naknade vrednost predmetnog zemljišta u novčanom iznosu koju je tužilac morao da preda ranijim sopstvenicima na osnovu navedenog posebnog zakona, jer takva obaveza ni propisima koji su važili u vreme kada je sproveden postupak komasacije, ni sada važećim propisima, nije predviđena.

Po oceni Vrhovnog suda, zaključak nižestepenih sudova zasnovana je na pravilnoj primeni materijalnog prava.

Prema odredbama Zakona o načinu i uslovima priznavanja prava i vraćanju zemljišta koje je prešlo u društvenu svojinu po osnovu poljoprivrednog zemljišnog fonda i konfiskacijom zbog neizvršenih obaveza iz obaveznog otkupa poljoprivrednih prozvoda – skraćeni naziv Zakon o vraćanju zemljišta („Službeni glasnik RS“ br.18/91 ... 42/98), pravo na vraćanje oduzetog poljoprivrednog zemljišta pripada u svojinu ranijem sopstveniku, odnosno njegovom pravnom sledbeniku za zemljište koje je oduzeto po osnovu Zakona o poljoprivrednom zemljišnom fondu opštenarodne imovine i dodeljivanjem zemlje poljoprivrednim organizacijama („Službeni list FNRJ“ br. 22/53 sa kasnijim izmenama) i za zemljište konfiskovano zbog neizvršenih obaveza iz obaveznog otkupa poljoprivrednih proizvoda po propisima o obaveznom otkupu, a pod uslovima, na način i u postupku utvrđenim tim zakonom ( član 1. stav 1.). Raniji sopstvenik, odnosno njegov pravni sledbenik, podnosi zahtev komisiji preko opštinskog organa uprave nadležnog za imovinskopravne poslove prema mestu gde se zemljište nalazi, a zakonodavac je oročio mogućnost ostvarivanja prava na vraćanje imovine podnošenjem zahteva nadležnom upravnom organu u roku od 10 godina, koji je počeo da teče stupanjem na snagu zakona 27.03.1991. godine, a istekao dana 27. marta 2001. godine (članovi 2. i 3. stav 1.).

Predmet vraćanja po odredbama ovog zakona je zemljište koje se nalazi u društvenoj svojini na dan podnošenja zahteva (član 1. stav 2.). Kada komisija za vraćanje zemljišta nađe da je zahtev osnovan, ranijem sopstveniku pripada pravo na povraćaj oduzetog zemljišta, a ukoliko to nije moguće pripada mu naknada u drugom odgovarajućem zemljištu (član 6. Zakona). Kada nisu ispunjeni uslovi za vraćanje oduzetog zemljišta, niti postoji mogućnost za davanje drugog odgovarajućeg zemljišta, podnosiocu zahteva pripada pravo na novčanu naknadu (član 7.). Prema članu 12. stav 3. ovog zakona, u slučaju da organizacija koja je u obavezi da isplati tu naknadu to ne učini, obavezu isplate te naknade izvršiće opština, a ako i na to nije u mogućnosti, ovu obavezu izvršiće Republika Srbija.

Prema odredbi člana 13. istog Zakona, organizacija obavezana na vraćanje oduzetog zemljišta, na davanje drugog odgovarajućeg zemljišta ili plaćanja novčane naknade, ukoliko je oduzeto zemljište stekla teretnim pravnim poslom, ima pravo regresa od pravnog prethodnika (stav 1.). Prema stavu 2. istog člana, pravo regresa u slučaju iz člana 12. stav 3. tog Zakona, ima i opština, odnosno Republika Srbija.

Tužilac pravo na isplatu predmetnog novčanog potražvanja zasniva na odredbi člana 13. stav 1. Zakona o vraćanja zemljišta, zbog toga što je njegov pravni prethodnik društveno preduzeće, ranijim sopstvenicima odnosno pravnim sledbenicima, vratio drugo odgovarajuće zemljište koje je prethodno stekao kao kupac na osnovu zaključenih ugovora o kupoprodaji (teretnim poslom) u periodu od od 1976. godine do 1987. godine, koje je zatim uneto u komasacionu masu, smatrajući da je tom „refundacijom“ stekao pravo regresa prema tuženima u ovoj parnici.

U konkretnom slučaju, prema utvrđenom činjeničnom stanju posle donošenja Zakona o vraćanju zemljišta, u upravnom postupku vođenom pred nadležnom Komisijom za vraćanje zemljišta po osnovu ovog zakona, pravni prethodnik ovde tužioca – Društveno preduzeće „Voćno-lozni rasadnik“ Žabari, koji je bio korisnik katastarskih parcela u društvenoj svojini, a koje su svojevremeno oduzete ranijim vlasnicima po osnovu iz člana 1. citiranog zakona, na osnovu donetih pravnosnažnih odluka, obveznik je vraćanja oduzetog zemljišta, odnosno predaje drugog odgovarajućeg zemljišta ranijim vlasnicima ili njihovim pravnim sledbenicima.

Pod oduzetim zemljištem iz člana 1. Zakona o vraćanju zemljišta smatra se zemljište koje je prešlo u društvenu svojinu po osnovu poljoprivrednog zemljišnog fonda i konfiskacijom zbog neizvršenih obaveza iz obaveznog otkupa poljoprivrednih proizvoda, pa stoga vraćanje oduzetog zemljišta nije originarno sticanje nove svojine, već obnova, restitucija svojine koja je postojala pre oduzimanja.

Prema tome, tužilac kao pravni sledbenik Društvenog preduzeća „Voćno- lozni rasadnik“ Žabari i kao organizacije kod koje se oduzeto zemljište nalazilo u smislu člana 5. citiranog zakona, odnosno korisnik tog zemljišta, imao je zakonsku obavezu vraćanja ovog zemljišta stečenog u smislu člana 1. istog zakona.

To što pravni prethodnik tužioca u postupku pred nadležnom komisijom za vraćanje zemljišta, umesto istog koje je trebalo da vrati ranijim sopstvenicima, njima predao drugo odgovarajuće zemljište (koje je kupio), ne daje mu pravo na regres u smislu citiranog člana 13. stav 1.

Sledom iznetog, pravni prethodnik tužioca (poljoprivredna organizacija) to svojevremeno oduzeto zemljište nije stekao teretnim pravnim poslom inicijalno, već mu je isto dodeljeno na korišćenje po osnovu iz člana 1. citiranog zakona. Zbog toga, ovo pravo regresa u smislu citirane zakonske odredbe ne može imati u odnosu na ovde tužene, niti je od uticaja okolnost na koju se ukazuje revizijom, da je postupak privatizacije nad DP „Voćno-lozni rasadnik“ Žabari okončan zaključenjem ugovora o prodaji društvenog kapitala metodom javne aukcije (kupovina sa otplatom na rate) od 17.07.2003. godine koji je imao za predmet prodaje 70% društvenog kapitala subjekta privatizacije društvenog preduzeća, a zatim i kupovima preostalih 30% udela manjinskih akcionara i i promena pravne forme u društvo sa ograničenom odgovornošću sa jednim članom.

Suprotno navodima revizije, po oceni Vrhovnog suda, pravilno je stanovište nižestepenih sudova da nisu ispunjeni uslovi za pružanje tražene pravne zaštite tužiocu primenom člana 13. stav 1. Zakona o vraćanja zemljišta, odnosno da ne postoji osnov po kome bi tuženi bili u obavezi da tužiocu isplate traženi novčani iznos.

Odluka o troškovima postupka doneta je pravilnom primenom odredaba članova 153. stav 1. i 154. stav 2. ZPP.

Iz navedenih razloga, Vrhovni sud je na osnovu člana 414. stav 1. ZPP, odlučio kao u izreci.

Predsednik veća-sudija

Mirjana Andrijašević, s.r.

Za tačnost otpravka

Zamenik upravitelja pisarnice

Milanka Ranković