Odredbom člana 404. stav 1. Zakona o parničnom postupku („Službeni glasnik RS“ br 72/2011 ... 10/2023) revizija je izuzetno dozvoljena zbog pogrešne primene materijalnog prava i protiv drugostepene presude koja ne bi mogla da se pobija revizijom, ako je po oceni Vrhovnog suda potrebno da se razmotre pravna pitanja od opšteg interesa ili pravna pitanja u interesu ravnopravnosti građana, radi ujednačavanja sudske prakse, kao i ako je potrebno novo tumačenje prava (posebna revizija). Prema odredbi stava 2. tog člana, o dozvoljenosti i osnovanosti revizije iz stava 1. odlučuje Vrhovni sud u veću od pet sudija.

Vrhovni sud je ispitao razloge posebne revizije tuženog i odlučio da dozvoli odlučivanje o reviziji, radi ujednačavanja sudske prakse.

Vrhovni sud je ispitao pobijanu presudu po odredbama člana 408. Zakona o parničnom postupku i zaključio da je revizija osnovana.

Prema činjeničnom stanju koje je utvrđeno od strane prvostepenog suda, u listu nepokretnosti broj ... KO ..., kod Službe za katastar nepokretnosti Novi Pazar, upisane su parcele na koje se odnosi tužbeni zahtev, u ukupnoj površini od 4.24.33 ha, kao državna svojina Republike Srbije sa pravom korišćenja tuženog JP Srbijašume Beograd. Na parcelama broj ... i broj ... nalaze se objekti, upisani kao porodična stambena zgrada i pomoćne zgrade u potesu „... – ...“. Većina ostalih parcela (..., ..., ..., ..., ..., ..., ... i ...) su upisani voćnaci, njive, livade i pašnjaci u potesu „... – ...“. Navedene parcele predstavljaju kompleks zemljišta koje se nalazi u okviru preostalog kompleksa zemljišta koje je nasledio tužilac, rešenjem Opštinskog suda u Novom Pazaru O 476/06 od 10.11.2006. godine, od svog sada pokojnog oca BB, bivšeg iz sela ... 17.11.1989. godine, a radi se o nepokretnostima upisanim u listu nepokretnosti broj ... KO ..., ukupne površine 18.32.45 ha i nepokretnostima upisanim u listu nepokretnosti broj .... KO ... u udelu od 1/2, čija je ukupna površina 79,89 ari, bez navođenja u rešenju konkretnih brojeva i površina parcela. Iz nalaza veštaka geodetske struke utvrđeno je da su navedene katastarske parcele nastale aerofotogrametrijskim snimkom iz 1966. godine, koji je stupio na snagu 1970. godine i to kao DS samovlasna zauzeća – uzurpacije. Na osnovu Zakona o sredstvima u svojini Republike Srbije predmetne parcele su prešle na Republiku Srbiju – Javno preduzeće Srbijašume Beograd sa udelom 1/1, a ranije, pod starim brojevima su se vodile kao ... ... . Iz iskaza tužioca i svedoka utvrđeno je da su u posed navedenih parcela pravni prethodnici tužioca – njegov deda i otac, stupili još pre Drugog svetskog rata, da je deda odredio za života da parcele pripadnu ocu tužioca, s obzirom da je deda živeo u zajednici sa ocem tužioca, te su deda i otac tužioca koristili parcele dok su bili živi, a nakon njih nastavio je tužilac da ih koristi i obrađuje, tako što je manji deo parcela gde se nalazi šuma koristio za seču drva, livade je obrađivao, a na nakim parcelama je zasađen voćnjak i izgrađeni su objekti za stanovanje i pomoćni objekti. Niko se nije protivio, niti osporavao tužiocu, ni njegovim pravnim prethodnicima da koriste navedene parcele, čak je i šumar dolazio i obeležavao drva u šumi koja mogu da budu posečena. Niko se nije protivio izgradnji objekata. Tužilac za navedene objekte plaća porez. Tužilac je jedini naslednik iza svoga oca. Do 2018. godine, kada je saznao da se predmetne parcele ne vode kao njegova svojina, verovao da je iza oca nasledio i sporne parcele, s obzirom da one na licu mesta čine jedinstvenu celinu sa katastarskim parcelama koje jesu obuhvaćene ostavinskim rešenjem iza smrti oca tužioca i zajedno se obrađuju.

Na osnovu tako utvrđenog činjeničnog stanja prvostepeni sud je zaključio da tužiocu pripada pravo svojine na predmetnim parcelama po osnovu održaja. Nalazi da je tužilac, kao naslednik savestan držalac parcela, na kojima je vršio nesmetanu faktičku vlast, što je tuženima bilo poznato i nikakve radnje nisu preduzimali radi zaštite svojinskih prava.

Drugostepeni sud takođe smatra da je tužilac opravdano verovao u pravni osnov svoje državine, tj. da je opravdano smatrao da su navedene parcele njegove, odnosno da je iste parcele nasledio. To znači da je bio u opravdanoj zabludi o svom pravu na stvar, s obzirom da je to mogao da smatra prema normalnim, uobičajenim okolnostima, jer su njegovi pravni prethodnici bili u nesmetanoj državini parcela još od pre Drugog svetskog rata, nesmetano ih obrađivali, na njima sagradili stambeni i nekoliko pomoćnih objekata i navedene parcele se nalaze u kompleksu sa parcelama koje je tužilac nasledio ostavinskim rešenjem, a u kome se ne navode konkretno po brojevima i površinama parcele koje je nasledio, već samo listovi nepokretnosti i ukupna površina. Do dana podnošenja tužbe 11.03.2020. godine, proteklo je 20 godina, što je rok potreban za sticanje svojine održajem i na stvari u društvenoj odnosno državnoj svojini, nakon stupanja na snagu izmena Zakona o osnovama svojinskopravnih odnosa 04.07.1996. godine. Nijedan od tuženih nije dokazao nesavesnost tužioca i njegovih prethodnika.

Izneti zaključci sudova u primeni materijalnog prava se za sada ne mogu prihvatiti za pravilne.

Od za sada utvrđenih činjenica, stanovište je Vrhovnog suda da je za odluku o tužbenom zahtevu bitna činjenica da su predmetne parcele nastale kao predmet samovlasnog zauzeća – uzurpacije, da su u posed parcela pravni prethodnici tužioca stupili pre Drugog svetskog rada, zatim da su se ranije parcele vodile kao ... ... i da se na delu parcela nalaze šume, konkretno na tri predmetne parcele, broj ..., ... i ... . Naime, to otvara pitanje uslova za sticanje prava vlasništva tužioca na osnovu uzurpacije zemljišta u društvenoj, sada državnoj svojini. Pravo vlasništva na nepokretnostima u društvenoj svojini sticalo se na osnovu uzurpacije, ako je uzurpacija izvršena pre 06.04.1941. godine na državnom zemljištu, odnosno pre 19.04.1947. godine na zemljištu seoskih zemljišnih zajednica. Utvrđene činjenice u ovom predmetu upravo ukazuju na sticanje po ovom osnovu. Odnosi nastali uzurpacijom takvog zemljišta raspravljani su prema odredbama Zakona o raspravljanju imovinskih odnosa nastalih samovlasnim zauzećem zemljišta u društvenoj svojini („Službeni glasnik SRS“ br. 20/77, 52/87 i „Službeni glasnik RS“ br 11/90 i 50/92), prema kojima su se samovlasnim zauzećem smatrali svi slučajevi držanja zemljišta društvene svojine bez pravnog osnova kao i slučajevi u kojima je samovlasni držalac držao to zemljište na dan 28.08.1945. godine (član 2. stav 1.). Samovlasnim zauzećem zemljišta u društvenoj svojini smatrala su se i samovlasna zauzeća i nepriznate deobe zemljišta iz Zakona o proglašenju opštinarodnom imovinom seoskih utrina, pašnjaka i šuma, imovina zemljišnih, urbarijalnih i njima sličnih zajednica kao i krajiških (graničarskih) imovnih opština („Službeni glasnik RS“ br 1/48 i 98/55) (član 2. stav 2.). Samovlasna zauzeća zemljišta u društvenoj svojini izvršena do 28.08.1945. godine priznavana su u svojinu samovlasnim držaocima – zemljoradnicima, ukoliko tim zakonom nije drukčije određeno (član 3. stav 1.). Međutim, nisu se mogla priznati u svojinu po osnovu samovlasnog zauzeća šume i šumska zemljišta koja treba pošumiti u smislu propisa o šumama i dr, ali i prevelika zemljišta (član 4. stav 1.). Izuzetno, mogla su se priznati u svojinu samovlasnom zauzimaču šume do 1ha površine koja se nalaze u neposrednoj blizini okućnice zauzimača, a sastavni je deo šumskog kompleksa u društvenoj svojini, kao i šume ili šumska zemljišta do 1ha površine koje prirodnim, ekonomskim ili fizičkim uslovima ne čine celinu sa drugom šumom u društvenoj svojini (na šta tužilac ukazuje isticanjem da se predmetne parcele nalaze u kompleksu zemljišta zajedno sa nepokretnostima koje je tužilac nasledio), šume do 3ha površine ako se nalaze u blizini okućnice samovlasnog zauzimača i ako za njegovo domaćinstvo predstavlja osnovni izvor prihoda, a ne nalazi se u kompleksu šume koja je od znatnog ekonomskog interesa za zajednicu, pod propisanim uslovima. Međutim, samovlasni držalac koji je na samovlasno zauzetom zemljištu do 26.12.1958. godine podigao porodičnu stambenu zgradu, odnosno objekte za potrebe zemljoradničkog domaćinstva, imao je pravo da koristi zemljište pod zgradom i zemljište koje služi za redovnu upotrebu zgrade i objekta dok na tom zemljištu postoji zgrada – objekat pod uslovom da urbanističkim planom odnosno drugim propisom skupštine opštine na tom zemljištu nije isključeno postojanje takve zgrade – objekta (član 4.). Utvrđeno je da je od pre drugog svetskog rata na parcelama bila jedna stambena zgrada koja je izgorela, a proizlazi da su druge zgrade kasnije sazidane. Danom stupanja na snagu Zakona o prestanku važenja određenih zakona i drugih propisa („Službeni glasnik RS“ br 18/1993) prestao je da važi Zakon o raspravljanju imovinskih odnosa nastalih samovlasnim zauzećem zemljišta u društvenoj svojini, s tim što će se postupak po prijavi odnosno zahtevu za raspravljanje imovinskih odnosa koji su do dana stupanja na snagu tog zakona podneti, okončati po odredbama tog propisa.

Odredbe citiranih propisa su od značaja za savesnost držalaca predmetnih nepokretnosti, ovde tužioca i njegovih prethodnika. Revident je osporio savesnost držalaca predmetnih nepokretnosti.

Sve napred izneto dovodi u pitanje ocenu nižestepenih sudova o savesnosti tužioca kao držaoca predmetnih nepokretnosti, ali i kvaliteta državine. Proizilazi sumnja da je tužilac znao da određene parcele, šume, ne mogu biti predmet sticanja prava svojine osim po pravilima i postupku predviđenom Zakonom o raspravljanju imovinskih odnosa nastalih samovlasnim zauzećem zemljišta u društvenoj svojini. Takođe, ni zemljište koje je samovlasno zauzeto izgradnjom stambenih i drugih objekata nije moglo neograničeno, mimo citiranih odredaba postati predmet prava svojine.

Osim iznetog, utvrđeno je da su parcele bile predate na korišćenje tuženom JP Srbijašume Beograd po osnovu Zakona o srestvima u svojini Republike Srbije („Službeni glasnik RS“ br 53/95), što takođe dovodi u pitanje i samu državinu, koju jeste osporio revident, pored savesnosti tužioca kao eventualnog držaoca svih nepokretnosti koje su predmet tužbenog zahteva.

Prema svemu iznetom proizlazi da u sprovedenom postupku nisu u potpunosti raspravljana sva pitanja od kojih zavisi mogućnost sticanja prava svojine održajem na predmetnim nepokretnostima, jer nije vođeno računa o načinu na koji su tužilac ili njegovi pravni prethodnici stekli državinu na nepokretnostima, da li je takav način sticanja državine mogao voditi sticanju svojine održajem, ili je način i obim sticanja bio određen navedenim posebnim zakonom, u kom slučaju tužilac nije mogao steći svojinu održajem.

Iz iznetih razloga su nižestepene presude ukinute po odredbama člana 416. stav 2. Zakona o parničnom postupku i predmet je vraćen prvostepenom sudu na ponovno suđenje.

Predsednik veća-sudija

Branko Stanić, s.r.

Za tačnost otpravka

Zamenik upravitelja pisarnice

Milanka Ranković