Vrhovni sud, u veću sastavljenom od sudija: Mirjane Andrijašević, predsednika veća, Ivane Rađenović i Vladislave Milićević, članova veća, u parnici tužioca AA iz ..., čiji je punomoćnik Dušanka Macura Avramović, advokat iz ..., ..., protiv tužene Republike Srbije - Ministarstvo odbrane, koju zastupa Vojno pravobranilaštvo Beograd, radi naknade nematerijalne štete, odlučujući o reviziji tužioca izjavljenoj protiv presude Apelacionog suda u Beogradu Gž 1873/22 od 24.11.2022. godine, u sednici održanoj dana 20.11.2025. godine, doneo je

R E Š E NJ E

UKIDA SE presuda Apelacionog suda u Beogradu Gž 1873/22 od 24.11.2022. godine i predmet vraća tom sudu na ponovno odlučivanje.

O b r a z l o ž e nj e

Presudom Prvog osnovnog suda u Beogradu P 42282/21 od 18.10.2021. godine, obavezana je tužena Republika Srbija - Ministarstvo odbrane da tužiocu AA na ime naknade nematerijalne štete isplati na ime pretrpljenog straha iznos od 500.000,00 dinara sa zakonskom zateznom kamatom od 17.12.2019. godine do isplate i na ime umanjenja opšte životne aktivnosti iznos od 1.250.000,00 dinara sa zakonskom zateznom kamatom od 17.12.2019. godine do isplate. Stavom drugim izreke, obavezana je tužena da tužiocu na ime troškova parničnog postupka isplati iznos od 932.750,00 dinara, sa zakonskom zateznom kamatom počev od dana kada se steknu uslovi za izvršenje do isplate.

Presudom Apelacionog suda u Beogradu Gž 1873/22 od 24.11.2022. godine, stavom prvim izreke, preinačena je presuda Prvog osnovnog suda u Beogradu P 42282/21 od 18.10.2021. godine, u stavu prvom izreke, tako što je odbijen, kao neosnovan tužbeni zahtev tužioca da se obaveže tužena da mu na ime naknade nematerijalne štete isplati: na ime pretrpljenog straha iznos od 500.000,00 dinara sa zakonskom zateznom kamatom od 17.12.2019. godine do isplate i na ime umanjenja životne aktivnosti iznos od 1.250.000,00 dinara sa zakonskom zateznom kamatom od 17.12.2019. godine do isplate. Stavom drugim izreke, preinačeno je rešenje o troškovima parničnog postupka sadržano u stavu drugom izreke, presude Prvog osnovnog suda u Beogradu P 42282/21 od 18.10.2021. godine, tako što je obavezan tužilac da tuženoj naknadi troškove parničnog postupka u iznosu od 16.500,00 dinara i odbijen je zahtev tužioca za naknadu troškova postupka. Stavom trećim izreke, obavezan je tužilac da tuženoj na ime troškova drugostepenog postupka naknadi iznos od 102.000,00 dinara.

Protiv pravnosnažne presude donete u drugom stepenu tužilac je izjavio blagovremenu reviziju, zbog bitne povrede odredaba parničnog postupka, pogrešne primene materijalnog prava i pogrešno i nepotpuno utvrđenog činjeničnog stanja.

Vrhovni sud je ispitao pobijanu presudu u smislu člana 408., u vezi člana 403. stav 2. tačka 2. Zakona o parničnom postupku - ZPP („Službeni glasnik Republike Srbije“ broj 72/11 ... 18/20 i 10/23 - drugi zakon) i utvrdio da je revizija tužioca osnovana.

U postupku nije učinjena bitna povreda odredaba parničnog postupka iz člana 374. stav 2. tačka 2. ZPP, na koju revizijski sud pazi po službenoj dužnosti.

Prema utvrđenom činjeničnom stanju, tužilac je tokom oružane agresije NATO snaga na Saveznu Republiku Jugoslaviju u periodu od 85 dana od 30.03.1999. godine do 22.06.1999. godine, kao pripadnik zaštitnog bataljona 125 motorizovane brigade Vojske Jugoslavije, boravio na području Kosova i Metohije. Jedinica u koju je raspoređen izvodila je dejstva na području Opštine Kline, Dečana, Srbice, Vučitrna, Kosovske Mitrovice, Drenice, Podujeva, Peći i Đurakovca i bila je izložena svakodnevnim napadima avijacije NATO tokom kojih je korišćena municija sa osiromašenim uranijumom. Najintenzivnija dejstva ovom vrstom municije bila su na teritoriji na kojoj je bila jedinica u kojoj je raspoređen tužilac, pri čemu su podaci dobijeni analizom kontaminiranog materijala pokazali da je radioaktivnost u neposrednoj blizini ciljeva na kojoj je dejstvovano municijom sa osiromašenim uranijumom bila do 1100 puta veća od donje definisane granice. Pored toga, analizom uzoraka metka utvrđeno je prisustvo plutonijuma koji značajno povećava radiotoksičnost, udisanje čije prašine je u slučaju tužioca bilo verovatno, jer kao ni drugi pripadnici Vojske Jugoslavije tokom NATO agresije nije koristio zaštitne maske i zaštitne rukavice. Kod tužioca je tokom 2006.godine dijagnostifikovan karcinom štitaste žlezde, koji je dana 24.07.2006. godine, operativnim putem odstranjen, kada su tužiocu odstranjene štitna i paraštitna žlezda, kao i limfni čvorovi. Kod tužioca je došlo do pojave postraumatskog stresnog poremećaja, jer je kao posledicu nastalog oboljenja karcinoma štitne žlezde trpeo strah. Kao posledica malignog oboljenja – karcinoma štitne žlezde kod tužioca je došlo do trajnog umanjenja životne aktivnosti od 50%. Tužilac je oboleo od steriliteta.U postupku pred drugostepenim sudom, na ročištu od 24.11.2022. godine, saslušani su sudski veštaci prof.dr. Zoran Radovanović, predsednik sudsko-medicinskog odbora Medicinskog fakulteta u Novom Sadu, prof.dr. Nataša Prvulović Bunović, član petočlane komisije Medicinskog fakulteta u Novom Sadu i prof.dr. Jovica Šaponjski, stalni sudski veštak. Prof.dr. Zoran Radovanović je tom prilikom izjavio da sudsko-medicinski odbor Medicinskog fakulteta u Novom Sadu smatra da se ne može ustanoviti uzročno-posledična veza između boravka tužioca AA na Kosovu i maligniteta koji je kasnije kod njega razvijen, a koji je operisan 2006. godine. Nastanak tog papilarnog karcinoma ima dugu evoluciju. On se može, ali ne mora razviti u roku od 10-20 godina od izloženosti nekom vidu zračenja. Kod tužioca se ne može apsolutno isključiti boravak na ratištu kao uzrok karcinoma, jer komisija veštaka nije imala relevantne podatke koju dozu zračenja je tužilac primio. Veštaci su izjavili da je i komisija veštaka Medicinskog fakulteta u Novom Sadu koja je nakon prvog veštačenja navela da nema dovoljno podataka o tome koliko je tužilac boravio na ratištu, koji je stepen ozračenosti, koliko je bombi palo i kolika je prisutnost osiromašenog uranijuma i drugih štetnih materija, kao i plutonijuma imala u vidu nalaz i mišljenje dr Mirjane Anđelković Lukić, diplomiranog inženjera tehnologije, veštaka za oblast – uzroci požara, eksplozija i havarija – eksplozivi, koja je dala analizu koliko je tužilac boravio na ratištu, koliko dana, koliko je bombi palo, koji je stepen ozračenosti, te da nije imao adekvatnu zaštitu kakvu su imali američki vojnici, ali komisija veštaka nije smatrala da su podaci o stepenu ozračenosti relevantni, pošto kod samog tužioca, nakon povratka sa ratišta nisu rađene nikakve analize. Prof.dr. Nataša Prvulović Bunović, radiolog je na istom ročištu izjavila da je bila član petočlane komisije Medicinskog fakulteta u Novom Sadu koja je izvela zaključak da se na osnovu priloženih dokaza ne može potvrditi uzročno-posledična veza između potencijalne izloženosti tužioca osiromašenom uranijumu i nastanka karcinoma štitne žlezde kod njega, jer nisu imali podatak koju dozu bilo kakvog štetnog efekta zračenja je primio dok je boravio na ratištu kao objektivan parametar da bi izveli tačan zaključak. Sa druge strane, u telu postoje tkiva poput koštane srži, kože i polnih žlezda, koje su mnogo osetljivije od štitne žlezde na izloženost zračenju, a u konkretnom slučaju nema drugih relevantnih podataka da bi komisija mogla da potvrdi da je eventualna izloženost tužioca osiromašenom uranijumu uzrok nastanka bilo kakvog karcinoma štitne žlezde pa i papilarnog. Pojasnila je da posledice zračenja mogu biti akutne, odmah nakon izlaganja zračenju ili da se manifestuje nakon više godina, od čega zavisi vrsta analiza koja se izvodi. Po priloženoj dokumentaciji postoji jedna analiza – analiza hromozoma, genetskog materijala, gde je kod tužioca detektovano postojanje promena, ali iste mogu biti često posledica lečenja karcinoma zračenjem u dijagnostičke i terapijske svrhe i usled preteranog zračenja dolazi do oštećenja genetskog materijala koji naš organizam obnavlja i reparira vremenom. Međutim, ova analiza kao jedini pozdan dokaz rađena je naknadno po završetku zračenja, pa se ne može utvrditi da je bolest tužioca posledica zračenja na Kosovu, tj. izloženosti uranijumu na ratištu. Tužilac nije imao karcinom limfnih žlezda, već mu se limfnim putem proširio karcinom štitne žlezde u limfne čvorove, dok je po pitanju njegovog steriliteta komisija nema podatak da li je taj problem tužilac imao pre odlaska na KiM. Istovremeno puno ljudi se leči od ovog karcinoma, a da nije sterilno i obrnuto, i da se u istom ne može dovesti u vezu sa tužiočevim karcinomom, usled izloženosti tužioca eventualnom zračenju na KiM. Pridružila se izjavi prof.dr. Radovanovića da se apsolutno ne može isključiti boravak tužioca na KiM, kao uzrok za nastanak njegovog karcinoma štitne žlezde, ali se ne može ni utvrditi da je to apsolutni uzrok. Prof. dr. Jovica Šaponjski stalni sudski veštak po struci radiolog, veštak iz oblaste medicinske fizike je naveo da je opšta dijagnoza u radiologiji svaka doza radioaktivnosti veća od prirodnog fona, što predstavlja opasnost po zdravlje osobe koja je duže vremena izložena tom zračenju. Štitna žlezda je radiosenzitivni organ, što znači da je osetljiva na zračenje, pa svi koji rade u zoni zračenja obavezno prvo stavljaju olovni štitnik za tiroidnu žlezdu, a zatim navlače zaštitnu kecelju. U pogledu oboljevanja vreme od ozračivanja, do pojave karcinoma je pet do deset godina prema najnovijim radovima iz medicinskih časopisa, pa iako je komisija navela da je to vreme od 10 do 20 godina, taj period može da bude i kraći. Doza ozračivanja koja može da isprovocira karcinom je prema literaturi različita, jer nisu svi podjednako osetljivi na određene doze zračenja. U uslovima rata nije bilo moguće brzo reagovati i raditi analize mokraće i krvi radi utvrđenja stepena ozračenosti. Čitava teritorija Drenice, Podujeva, Peći, Đakovice, Kline i Kosovske Mitrovice, gde je boravila 125-ta motorizovana brigada u kojoj je bio tužilac svakodnevno je bila bombardovana, a tužilac nije mogao da napusti jedinicu, pa nije mogao ni da izbegne zračenje. Međutim, to ne znači da će svi koji su eventualno ozračeni dobiti papilarne karcinome štitne žlezde u isto vreme, jer ih neko neće dobiti nikada. Osim toga, postojao je pored uranijuma veliki toksični efekat i od eksplozija, kamiona, guma, goriva, ali su ipak mnogi ljudi odande i danas živi, tj. nisu svi dobili karcinom, jer na to utiče individualni faktor, pošto je okidajući faktor kod nekoga na nižem nivou osetljivosti organizma. Postoji velika verovatnoća da je tužilac dobio karcinom zbog ozračenja na KiM. Sudski veštaci usaglasili da se ne može isključiti mogućnost da je kod tužioca boravak na ratištu prouzrokovao karcinom štitne žlezde, ali da je vrsta zračenja kod osiromašenog uranijuma kratkog dometa, tzv. alfa zračenje na koje je štitna žlezda slabo senzititivna odnosno osetljiva, već je osetljiva na „H“ zračenje, do koga dolazi upotrebom rendgena i nema ga u osiromašenom uranijumu koji oslobađa alfa, beta i gama zrake tokom eksplozije. Veštak dr Jovica Šaponjski je izjavio da je štitna žlezda osetljiva i na druga zračenja, tj. na alfa, beta i gama zračenja, ali u manjem stepenu, sa čime se takođe saglasila komisija, kao i da je sve individualno, pa se ne zna gde je tzv. okidač bolesti za svaku osobu. Međutim, zanemaruje se toksični efekat koji izaziva kancer, a nastaje prilikom eksplozije municije kada se može udahnuti krupnija čestica koja ne može da se resorbuje i koja iritira sluznicu i tako dalje, u kom smislu članovi komisije podržavajući dr Šaponjskog izjavili da to udahnuće može, ali ne mora da izazove karcinom štitne žlezde.

Prvostepeni sud je iz činjeničnog stanja utvrđenog u prvostepenom postupku zaključio da je tužena odgovorna na osnovu odredbe članova 173 i 174. Zakona o obligacionim odnosima, jer je tužilac pretrpeo štetu usled učešća u oružanim dejstvima jedinice Vojske Jugoslavije, čiji je tužilac bio pripadnik za vreme NATO agresije i da je tužilac dokazao da je karcinom štitaste žlezde, posledica izloženosti tužioca dejstvu municije sa osiromašenim uranijumom na području Kosova i Metohije u periodu od 30.03.1999. godine do 22.06.1999. godine tokom NATO agresije, pa šteta proistekla iz malignog oboljenja u vidu straha i umanjenja životne aktivnosti stoji u uzročno-posledičnoj vezi sa izloženošću tužioca dejstvu municije sa osiromašenom uranijumom.

Imajući u vidu da je prvostepena presuda u ovoj pravnoj stvari već jedanput bila ukinuta, te imajući u vidu pogrešno i nepotpuno utvrđeno činjenično stanje, drugostepeni sud je zakazao raspravu i nakon održane rasprave preinačio prvostepenu presudu i odbio tužbeni zahtev tužioca. Drugostepeni sud je zaključio iz izvedenih dokaza da tužilac nije dokazao postojanje direktne uzročno - posledične veze između njegovog boravka na ratištu na KiM i izloženosti municiji sa osiromašenim uranijumom i plutonijumom i pojave karcinoma štitne žlezde kod njega. Drugostepeni sud smatra da se uzročno posledična veza ne pretpostavlja, već da je tužilac dužan da dokaže direktnu uzročno posledičnu vezu po teoriji tkz. adekvatne uzročnosti. Drugostepeni sud smatra da uzročnu vezu dokazuje oštećeni, ali da je u konkretnom slučaju nije dokazao.

Po oceni Vrhovnog suda, drugostepeni sud je pogrešno primenio materijalno pravo, a zbog toga je činjenično stanje nepotpuno utvrđeno.

Odredbom člana 173. Zakona o obligacionim odnosima propisano je da šteta nastala u vezi sa opasnom stvari, osnosno opasnom delatnošću smatra se da potiče od te stvari, odnosno delatnosti, izuzev ako se dokaže da da one nisu bile uzrok štete. ( pretpostavka uzročnosti). Odredbom člana 174. tog zakona propisano je da za štetu od opasne stvari odgovara njen imalac, a za štetu od opasne delatnosti odgovara lice koje se njom bavi.

Republika Srbija, kao pravni sledbenik SR Jugoslavije, odgovorna je za štetu pripadnicima Vojske Jugoslavije i policije u periodu ratnog stanja od 24.03.1999. godine do 26.06.1999. godine. Ova odgovornost je objektivna jer je vršenje vojne službe u okolnostima proglašenog ratnog stanja, visokog stepena rizika za pripadnike oružanih snaga zbog oružanih dejstava, pošto ratna dejstva predstavljaju povećanu opasnost za nastanak štete. Država, kao organizator odbrambenih aktivnosti i vršilac vojne službe odgovorna je za štete koje su povodom tih okolnosti izuzetno opasnih po život i zdravlje pripadnika oružanih snaga nastale. Tužilac je bio tokom oružane agresije NATO snaga na Saveznu Republiku Jugoslaviju u periodu od 85 dana od 30.03.1999. godine do 22.06.1999. godine pripadnik zaštitnog bataljona 125 motorizovane brigade Vojske Jugoslavije i boravio je na području Kosova i Metohije. Jedinica u koju je raspoređen izvodila je dejstva na području Opštine Kline, Dečana, Srbice, Vučitrna, Kosovske Mitrovice, Drenice, Podujeva, Peći i Đurakovca i bila je izložena svakodnevnim napadima avijacije NATO tokom kojih je korišćena municija sa osiromašenim uranijumom sa plutonijumom.

Uslovi za objektivnu odgovornost su šteta i uzročna veza između štete i opasne delatnosti. Sa stanovišta tereta dokazivanja, važi oboriva pretpostavka uzročnosti. Šteta koja je nastala u vezi sa opasnom delatnosti, smatra se da potiče od te delatnosti, izuzev ako se dokaže da ona nije bila uzrok štete. Stoga, oštećeni tužilac treba da dokaže da je pretrpeo štetu u vezi sa opasnom delatnosti, da dovede u konekciju štetu i opasnu delatnost, a tuženi se može osloboditi odgovornosti ako dokaže da opasna delatnost nije uzrok štete. Naime, za razliku od subjektivne odgovornosti, kod objektivne odgovornosti za bitan uslov ove odgovornosti, uzročnost, teret ne snosi tužilac, jer zakon pretpostavlja uzročnost ako je šteta nastala usled delovanja opasne delatnosti. Prema tome, radi se o oborivoj pretpostavci, a teret dokazivanja suprotnog snosi tuženi.

Osnovano se u reviziji navodi da je u drugostepenoj presudi je utvrđeno da je tužilac dokazao da je boravio kao vojnik Vojske Jugoslavije na Kosovu i Metohiji u periodu NATO agresije, kada je korišćena municija sa osiromašenim uranijumom i plutonijumom sa 1100 puta jačim radioaktivnim efektom od dozvoljenog. Dokazao je da su se dešavale eksplozije municije, goriva vozila i guma, koje prilikom ekspozije oslobađaju čestice koje u slučaju udisanja su izrazito toksične i izazivači kancera. Tužilac je dokazao je da pripadnici Vojske Jugoslavije nisu koristili rukavice i maske dok su boravili u tom prostoru. U postupku je dokazano da se ne može tužiočev boravak na ratištu isključiti kao uzrok kasnije razvijenog karcinoma. Dokazano je da je štitasta žlezda osetljiva na alfa, beta i gama zrake (koji se oslobađaju kod eksplozije osiromašenog uranijuma), ali manje od rengenskih zrakova. Dokazano je da su analizom hromozoma genetskog materijala kod tužioca detektovane promene izazvane zračenjem.

Na okolnosti veze između opasne delatnosti (učešće u oružanom sukobu u kojem je korišćena municija sa osiromašenim uranijumom i plutonijumom sa 1100 puta jačim radioaktivnim efektom od dozvoljenog, eksplozije municije, goriva, vozila, guma i sl.) i nastanka papilarnog karcinoma štitaste žlezde u drugostepenom postupku ponovljeni su dokazi čitanjem nalaza veštaka i saslušanjem veštaka prof.dr. Zorana Radovanovića i prof dr Nataše Prvulović Bunović i prof.dr. Jovice Šaponjski. Sudsko medicinski odbor smatra da ne postoji uzročno posledična veza između boravka tužioca na ratištu i maligniteta koji se kod njega razvio iz više razloga. Prvo, tkivo kod štitaste žlezde je slabo osetljivo na zračenje (alfa, beta i gama) koje nastaje nakon eksplozije osiromašenog uranijuma. Drugo, papilarni karcinom štitaste žlezde ima dugu evoluciju i razvija se tek nakon 10 do 20 godina od izloženosti zračenju. Treće, nema dovoljno podataka o stepenu ozračenosti tužioca, jer nisu rađene analize kod tužioca, osim analize hromozoma, genetskog materijala gde su kod tužioca detektovane promene od zračenja, ali po stanovištu ovih veštaka, to može biti posledica lečenja karcinoma zračenjem, usled preteranog zračenja. Veštak prof. dr. Jovica Šaponjski tvrdi da svaka doza zračenja veća od prirodnog fona, ako je osoba duže vremena izložena zračenju, predstavlja opasnost po zdravlje. Tvrdi da je štitasta žlezda radio senzitivan organ, osetljiva na zračenje. Od trenutka izlaganja zračenju do pojave karcinoma štitaste žlezde prođe od 5-10 godina. Smatra da postoji velika verovatnoća da je tužilac od karcinoma oboleo od navedenog karcinoma zbog ozračenja na KiM. Veštaci su postigli saglasnost da se ne može isključiti boravak tužioca na ratištu kao uzrok papilarnog karcinoma štitaste žlezde, ali se ne može utvrditi da ni da je apsolutni uzrok. Saglasni su da je štitasta žlezda osetljiva na alfa, beta i gama zračenje, koje se oslobađa prilikom eksplozije osiromašenog uranijuma, ali u manjem stepenu nego na rengenske „X“ zrake. Veštaci su saglasni su da veliki toksični efekat, koji izaziva i kancer postoji kod eksplozija municije, kada se može udahnuti krupnija čestica.

Veštaci Sudsko medicinskog odbora tvrde da se papilarni karcinom štitaste žlezde razvija u roku od 10 do 20 godina od izloženosti zračenju, što bi vodilo nepostojanju uzročno posledične veze i isključenju odgovornosti tužene, dok veštak prof. dr. Jovica Šaponjski tvrdi da se taj karcinom razvija od 5-10 godina, što bi vremenski odgovaralo razvoju karcinoma kod tužioca. S druge strane, drugostepeni sud nije raspravio kako su se veštaci usaglasili oko toga da se tužiočev boravak na ratištu ne može isključiti kao uzrok njegovog karcinoma, ako se on razvija u roku od 10 do 20 godina od izlaganja zračenju. Pored navedenog prof.dr. Nataša Prvulović Bunović tvrdi da posledice zračenja mogu biti i akutne ili se manifestuju posle više godina. Propustio je drugostepeni su da usaglašavanjem veštaka ili pravilnom primenom pravila o teretu dokazivanja utvrdi da li postoje uslovi za oslobađanje tužene od odgovornosti.

U zavisnosti od rezultata usaglašavanja veštaka ili primene pravila o teretu dokazivanja na okolnosti da li ima mesta oslobađanju tužene od odgovornosti, drugostepeni sud će oceniti i ostale žalbene navode koji se odnose na visinu naknade nematerijalne štete odnosno na činjenice vezane za stepen umanjenja životnih aktivnosti.

U ponovljenom postupku drugostepeni sud će uzeti u obzir navedene primedbe i doneti presudu u skladu sa zakonom.

Iz navedenih razloga, Vrhovni sud je odlučio kao u izreci, na osnovu odredbe člana 416. stav 2. ZPP.

Predsednik veća - sudija

Mirjana Andrijašević,s.r.

Za tačnost otpravka

Zamenik upravitelja pisarnice

Milanka Ranković