Protiv pravnosnažne presude donete u drugom stepenu u preinačujućem delu, tuženi je blagovremeno izjavio reviziju zbog pogrešne primene materijalnog prava, s tim što je predložio da se o reviziji odluči kao o izuzetno dozvoljenoj primenom člana 404. Zakona o parničnom postupku.

Vrhovni sud je ocenio da je revizija dozvoljena u smislu člana 403. stav 2. tačka 2. Zakona o parničnom postupku – ZPP („Službeni glasnik RS“, br. 72/11 … 10/23), zbog čega nije bilo potrebe da se razmatra ispunjenost uslova iz člana 404. ovog zakona u pogledu izuzetne dozvoljenosti izjavljene revizije.

Ispitujući pobijanu presudu u smislu člana 408. ZPP, Vrhovni sud je utvrdio da je revizija osnovana.

U postupku nije učinjena bitna povreda odredaba parničnog postupka iz člana 374. stav 2. tačka 2. ZPP, na koju revizijski sud pazi po službenoj dužnosti.

Prema utvrđenom činjeničnom stanju, tužilac je kod tuženog počev od 10.07.2017. godine obavljao poslove ... u RJ ... . Pravilnikom o radu tuženog od 08.11.2017. godine regulisano je pitanje radnog vremena, prekovremenog rada i preraspodele radnog vremena na isti način kao i Zakonom o radu (članovi 14. i 27.). Odlukom tuženog od 14.10.2019. godine izvršena je preraspodela radnog vremena zbog prirode delatnosti tuženog koja je sezonskog karaktera za sve poslove (što se odnosilo i ne poslove u organizacionom delu u kojem je tužilac radio) za period od 21.10.2019. godine do 31.12.2019. godine, od 08.01.2020. godine do 30.06.2020. godine i od 01.07.2020. godine do 31.12.2020. godine. Prema toj odluci, ukupno radno vreme zaposlenih u periodu od 6 meseci u toku kalendarske godine u proseku ne može da bude duži od ugovorenog radnog vremena zaposlenih (tačka 3.), a zaposlenima koji se saglase da u preraspodeli radnog vremena rade u proseku duže od vremena utvrđenog u tački 3. odluke časovi rada duži od prosečnog radnog vremena obračunavaju se i isplaćuju kao prekovremeni rad (tačka 6.). Zaposleni nisu bili upoznati sa preraspodelom radnog vremena, niti su se saglasili da u preraspodeli radnog vremena rade u proseku duže od ugovorenog radnog vremena zaposlenih u periodu od 6 meseci.

Kod tuženog se svakodnevno vodi tzv. „evidencija rada“ (na posebnom obrascu) koja sadrži podatke o broju sati za svakog zaposlenog u svakom danu u određenom mesecu, pri čemu se broj ostvarenih sati efektivnog redovnog rada na kraju sravnjuje i dostavlja evidentičaru. Radi obračuna zarada zaposlenih (na osnovu evidentiranih sati rada), evidentičari dalje sačinjavaju tzv. „karnete“ koji sadrži podatke o satima redovnog rada razvrstanim po kategorijama (I, II i III), satima prekovremenog rada (koji su u tom mesecu isplaćuje), satima noćnog rada, satima godišnjeg odmora, radu na dane državnih i verskih praznika, plaćenom odsustvu i bolovanju. Iskazani broj sati na tzv. „karnetu“ u celosti ulazi u obračunske liste zarada. Eventualni višak sati iskazan u „evidenciji rada“, a koji nije tog meseca ušao u obračun radi isplate upisuje se u tzv. „depozit sati“ i objavljuje svakog meseca na oglasnoj tabli tuženog kao poslodavca (za svaku radnu jedinicu). „Depozit sati“ se dopunjuje iz novoostvarenog viška radnih sati, a prazni iz ranije ostvarenog, akumuliranog nepreraspodeljenog i naplaćenog viška radnih sati. Na taj način, kada se radniku dopunjava nedostajući fond sati u određenom mesecu iz ostvarenog depozita, on se nadopunjuje iz najstarijeg dela fonda ostvarenih sati. Do 2019. godine ostvareni prekovremeni radni sati koji se nisu mogli preraspodeliti u pojedinim mesecima su isplaćivani (najviše do 32 sata), dok je višak sati evidentiran u tzv. „depozit sati“. Nakon 2019. godine, prekovremeni sati se nisu isplaćivali, nego su svi ulazili u tzv. „depozit sati“ koji je služio u svrhu rezerve, te u mesecima u kojima radnik ne ostvaruje pun fond sati, manjak sati nadoknađivan je iz depozita. Eventualno pretvaranje viška sati iz „depozita“ u slobodne dane, zavisilo je od potrebe za radom konkretnog zaposlenog u periodu u kome se traži eventualno korišćenje slobodnih dana, o čemu su odlučivali neposredni rukovodioci. Zaposleni su prekovremene sate iz „depozita rada“ mogli koristiti kao slobodne sate u vreme kada nije sezona. Tužilac nije iskoristio sve prekovremene sate kao slobodne sate.

„Depozit sati“ za radnike RJ „...“ (gde je radio tužilac) je kompletan i uredan za utuženi period, u potpunosti je pratio saldo u kontinuitetu (bez prekida) i pripis novih sati, uz umanjenje za iznos upotrebljenih sata, bez prekinutog niza. Mesečna lista tzv. „depozita sati“ sa prekovremenim satima rada isticana je svakog meseca na oglasnu tablu RJ „...“. Prema tzv. „depozitu sati“ za period mart 2017. godine – jun 2020. godine (usled očigledne greške napisano juli 2020. godine) tužilac je imao: na kraju tog perioda ukupno 1613 sati evidentiranih prekovremenih sati, od čega 726 nerealizovanih sati, dok je u sezoni mart - decembar 2017. godine ostvario dodatnih 1227 prekovremenih sati rada koji nisu obuhvaćeni obračunom i isplatom zarada, u kom periodu je radio bez slobodnih dana, a iz „depozita sati“ iskoristio je i naplatio ukupno 340 sati, tako da je u ukupno posmatranom periodu ostvario pozitivnu razliku od 887 sati.

Ekonomsko – finansijskim veštačenjem veštačenjem je utvrđena visina duga tuženog prema tužiocu po osnovu uvećane zarade za prekovremeni rad u dve varijante. Prema prvoj varijanti, obračun je izvršen za ceo utuženi period mart 2017. godine - juni 2020. godine, što čini ukupno 1562 sati prekovremenog rada (iskazanih u „depozitu sati“ za mesec jun 2020. godine), tako da tužiocu pripada iznos od 693.921,20 dinara bruto, odnosno 486.438,76 dinara neto. Prema drugoj varijanti, obračun je izvršen bez sati prekovremenog rada ostvarenih u periodu koji je prethodio periodu od 3 godine pre tužbe (tužba je podneta 28.05.2020. godine), brisanjem početnog salda od 726 sati (evidentiranog na početku utuženog perioda), tako da za period od marta 2017. godine zaključno sa julom 2020. godine za ostvarenih ukupno 1227 sati prekovremenog rada (koji nije obuhvaćen obračunom i isplatom zarada), uz odbitak iskorišćenih i isplaćenih 340 sati iz tzv. „depozita sati“, tužiocu za razliku od 836 sati koji nisu iskorišćeni (iskazanih u „depozitu sati“ za mesec jun 2020. godine) pripada iznos od 371.394,45 dinara bruto, odnosno 260.347,51 dinar neto, dok prema dopuni ove varijante nalaza veštaka, a s obzirom na istaknuti prigovor zastarelosti potraživanja, tužiocu za period od aprila 2017. godine (ne mart 2017. godine) zaključno sa aprilom 2020. godine za ukupno ostvarenih, a neiskorišćenih, 756 sati prekovremenog rada pripada iznos od 335.854,31 dinar bruto, odnosno 235.043,87 dinara neto. Podneskom od 25.10.2022. godine tužilac je izvršio preinačenje tužbe, potražujući od tuženog za period od marta 2017. godine zaključno sa junom 2020. godine utužene iznose u skladu sa prvom varijantom nalaza veštaka.

Polazeći od ovako utvrđenog činjeničnog stanja, prvostepeni sud je delimično usvojio, a delimično odbio tužbeni zahtev, s pozivom na članove 104., 105., 106., 108. stav 1. tačka 3. u vezi članova 53., 55. i 57. i 196. Zakona o radu. Prema stavu prvostepenog suda, u situaciji kada se evidentiraju prekovremeni sati zaposlenog u mesecu (tzv. višak sati), koji nisu tog meseca ušli u obračun zarade radi isplate, upisom u evidenciju tzv. „depozit sati“, koja je objavljivana na oglasnoj tabli tuženog kao poslodavca, a da su zaposleni prekovremene sate iz „depozita rada“ mogli koristiti kao slobodne sate u vreme kada nije sezona, da tužilac nije iskoristio sve te prekovremene sate kao slobodne sate, ne može se govoriti o preraspodeli radnog vremena, niti se kako je to navedeno odlukama tuženog može uvesti u kontinuiranu preraspodelu radnog vremena. Kako je utvrđeno da je tužilac u periodu od aprila 2017. godine zaključno sa aprilom 2020. godine (prema prihvaćenoj dopuni druge varijante nalaza veštaka) ostvario ukupno neisplaćenih i neiskorišćenih 756 sati prekovremenog rada, to mu pripada ukupan iznos od 235.433,87 dinara neto, sa zakonskom zateznom kamatom od 01.09.2020. godine do isplate. Preko ovog iznosa, a do traženog iznosa od ukupno 486.438,76 dinara, sa zakonskom zateznom kamatom (koji obuhvata potraživanje po osnovu ukupno ostvarenih prekovremenih sati upisanih u „depozitu sati“, uključujući i one zatečene na stanju u martu 2017. godine) tužbeni zahtev neosnovan, jer su zastarela sva potraživanja koja su dospela pre podnošenja tužbe 28.05.2020. godine, ocenivši kao osnovan istaknuti prigovor zastarelosti potraživanja tužioca za period 3 godine pre tužbe, odnosno pre aprila 2017. godine.

Drugostepeni sud je preinačio prvostepenu presudu u odbijajućem delu, s pozivom se na odredbe članova 104., 105., 108. stav 1. tačka 3. u vezi člana 53. i člana 196. Zakona o radu i član 387. stavovi 1. i 2. u vezi člana 12. i član 392. Zakona o obligacionim odnosima. Prema stavu drugostepenog suda, neosnovan je prigovor zastarelosti potraživanja tužioca za period tri godine pre podnošenja tužbe, jer objavljivanje stanja „depozita sati“ (koja evidencija je uredno vođena), odnosno ukupnog broja ostvarenih a neisplaćenih sati prekovremenog rada (a ne samo unutar poslednje tri godine) na oglasnu tablu tuženog svakog meseca, za svakog zaposlenog ponaosob, u čitavom spornom periodu, predstavlja konkludentnu radnju kojom je tuženi iznova priznavao dug zaposlenima po osnovu neisplaćene uvećane zarade za prekovremeni rad, odnosno kojom je bez sumnje manifestovao volju da prizna dug po ovom osnovu, što znači da je od juna 2020. godine (kada je objavljen poslednji „depozit sati“) rok zastarelosti od tri godine iz člana 196. Zakona o radu počeo teći iznova. U prilog tome, govori i činjenica da se zaposlenima kod tuženog dopunjava nedostajući fond sati u određenom mesecu iz najstarijeg dela fonda ostvarenih sati prekovremenog rada. Imajući u vidu navedeno, tužilac osnovano potražuje uvećanu zaradu za prekovremeni rad za ukupno ostvarene sate prekovremenog rada kod tuženog shodno prvoj varijanti nalaza veštaka, zbog čega je tuženi obavezan da tužiocu, pored iznosa dosuđenog prvostepenom presudom (235.433,87 dinara), isplati još i iznos od 251.004,89 dinara (ukupno 486.438,76 dinara) sa zateznom kamatom.

Vrhovni sud nalazi da se osnovano revizijom ukazuje da je pobijana drugostepena odluka u preinačujućem delu doneta uz pogrešnu primenu materijalnog prava.

Zakon o radu („Službeni glasnik RS“ br. 24/05 ... 113/17), definiše radno vreme kao vreme u kome je zaposleni dužan, odnosno raspoloživ da obavlja poslove prema nalozima poslodavca, na mestu gde se poslovi obavljaju u skladu sa zakonom (član 50. stav 1.). Prekovremeni rad postoji u slučaju više sile, iznenadnog povećanja obima posla i u drugim slučajevima kada je neophodno da se u određenom roku završi posao koji nije planiran (član 53. stav 1.). Raspored radnog vremena u okviru radne nedelje utvrđuje poslodavac (član 55. stav 2.); poslodavac je dužan da vodi dnevnu evidenciju o prekovremenom radu zaposlenih (stav 3. ovog člana). Poslodavac je dužan da obavesti zaposlene o rasporedu i promeni rasporeda radnog vremena najmanje pet dana unapred, osim u slučaju uvođenja prekovremenog rada (član 56. stav 1.). Poslodavac može da izvrši preraspodelu radnog vremena kada to zahteva priroda delatnosti, organizacija rada, bolje korišćenje sredstava rada, racionalnije korišćenje radnog vremena i izvršenje određenog posla u utvrđenim rokovima (član 57. stav 1.); preraspodela radnog vremena zaposlenog vrši se tako da ukupno radno vreme zaposlenog u periodu od šest meseci u toku kalendarske godine u proseku ne bude duže od ugovorenog radnog vremena zaposlenog (stav 2.); kolektivnim ugovorom može da se utvrdi da se preraspodela radnog vremena ne vezuje za kalendarsku godinu, odnosno da može trajati i duže od šest meseci, a najduže devet meseci (stav 3.); Zaposlenom koji se saglasio da u preraspodeli radnog vremena radi u proseku duže od vremena utvrđenog u st. 2. i 3. ovog člana časovi rada duži od prosečnog radnog vremena obračunavaju se i isplaćuju kao prekovremeni rad (stav 4.); U slučaju preraspodele radnog vremena, radno vreme ne može da traje duže od 60 časova nedeljno (stav 5.). Poslodavac ima obavezu da prekovremeni rad plati u uvećanom iznosu, najmanje 26% od osnovice (član 108. stav 1. tačka 3.). Sva novčana potraživanja iz radnog odnosa zastarevaju u roku od tri godine od dana nastanka obaveze (član 196.).

Zakon o obligacionim odnosima (ZOO), propisuje da se zastarevanje prekida kada dužnik prizna dug (član 387. 1.); priznanje duga može se učiniti ne samo izjavom poveriocu, nego i na posredan način, kao što su davanje otplate, plaćanje kamate, davanje obezbeđenja (2.). Posle prekida zastarevanje počinje teći iznova, a vreme koje je proteklo pre prekida ne računa se u zakonom određeni rok za zastarelost (član 392. stav 1.); zastarevanje prekinuto priznanjem od strane dužnika počinje teći iznova od priznanja (stav 2.); zastarevanje koje počinje teći iznova posle prekida, navršava se kad protekne onoliko vremena koliko je zakonom određeno za zastarevanje koje je prekinuto (stav 6.).

Po oceni Vrhovnog suda, pogrešno je stanovište drugostepenog suda da tuženi ima obavezu da tužiocu isplati evidentirane sate prekovremenog rada koje je ostvario u martu mesecu 2017. godine, a koje nije iskoristio kao slobodne dane do utuženja. Naime, potraživanje tužioca se odnosi na period od marta 2017. godine zaključno sa junom 2020. godine (u visini utvrđenoj prvom varijantom nalaza veštaka). Tužba je podneta 28.05.2020. godine. Imajući u vidu citiranu odredbu člana 196. Zakona o radnim odnosima, zastarela su sva potraživanja tužioca za period tri godine pre tužbe, odnosno pre aprila 2017. godine.

Osnovano se revizijom tuženog ukazuje da iskazivanje viška sati u „evidenciji rada“ (koji nije tog meseca ušao u obračun radi isplate zarade) i upisivanje u tzv. „depozit sati“, uz objavljivanje istog svakog meseca na oglasnoj tabli tuženog (za svaku radnu jedinicu), zasnovanog na principu dopunjavanja „depozita sati“ iz novoostvarenog viška radnih sati, a pražnjenjem iz ranije ostvarenog, akumuliranog nepreraspodeljenog i naplaćenog viška radnih sati (na koji način se radniku dopunjava nedostajući fond sati u određenom mesecu i to iz najstarijeg dela fonda ostvarenih sati) nema značaj konkludentne radnje (član 387. ZOO), kojom tuženi kao poslodavac iznova priznaje dug zaposlenima po osnovu neplaćenih, a neskorišćenih sati prekovremenog rada iz najstarijeg fonda ostvarenih sati u tzv. „depozitu sati“ (ovde za mart 2017. godine).

Naprotiv, i prema stavu Vrhovnog suda vođenje i objavljivanje „evidencije rada“ na oglasnoj tabli tuženog svakog meseca za svaku radnu jedinicu i za svakog zaposlenog ima značaj obaveštenja zaposlenih u smislu člana 55. stav 3. Zakona o radu o ukupnom broju ostvarenih sati rada tog meseca (uključujući i manjak ostvarenih sati redovnog rada, kao i ostvareni višak u vidu prekovremenih sati rada za taj mesec), tako da zaposleni uvek imaju saznanje o broju sati prekovremenog rada (iz ranijeg perioda) koji do tog meseca nisu iskoristili ni na koji način (plaćanjem prekovremenog rada, nadopunom nedostajućeg fonda časova rada, korišćenjem slobodnih dana). U konkretnom slačaju, podnošenjem tužbe tužilac je manifestovao volju da sate prekovremenog rada (neiskorišćeni višak sati evidentiran u „depozitu sati“), pa i višak ostvaren u martu 2017. godine, ne koristi kao slobodne dane što je tuženi od 2019. godine omogućavao zaposlenima, već da od poslodavca zahteva da mu ih plati kao prekovremeni rad što mu pripada po Zakonu o radu (član 108. stav 1. tačka 3.) i Kolektivnom ugovoru tuženog (član 27.). U takvoj situaciji, kako je zahtev tužioca za pružanje pravne zaštite usmeren na isplatu novčanog potraživanja po osnovu ostvarenog prekovremenog rada (a ne na korišćenje slobodnih dana), ne može se izbeći rok zastarelosti iz člana 196. Zakon o radu, imajući u vidu istaknuti prigovor zastarelosti potraživanja, koji je za mesec mart 2017. protekao do podnošenja tužbe 28.05.2020. godine.

Zato je Vrhovni sud preinačio drugostepenu presudu u preinačujućem delu, odbio žalbu tužioca i potvrdio prvostepenu presudu u odbijajućem delu (stav treći izreke).

Na osnovu izloženog, primenom člana 416. stav 1. ZPP doneta je odluka kao u prvom stavu izreke.

Odluka o troškovima revizijskog postupka iz drugog stava izreke je doneta na osnovu člana 165. stav 2, u vezi sa članovima 153. stav 1, 154. i 163. stav 1, 2, 3. i 4. ZPP, pa su tuženom dosuđeni troškovi od 27.000,00 dinara za sastav revizije po važećoj AT, u skladu sa postavljenim zahtevom.

Predsednik veća - sudija

Mirjana Andrijašević, s.r.

Za tačnost otpravka

Zamenik upravitelja pisarnice

Milanka Ranković