Presudom Apelacionog suda u Nišu Gž1 3748/22 od 16.11.2022. godine, stavom prvim izreke, potvrđena je prvostepena presuda u stavu prvom izreke i žalba tužioca u tom delu odbijena kao neosnovana. Stavom drugim izreke, preinačena je prvostepena presuda u stavu drugom izreke, tako što je obavezan tuženi da tužiocu na ime ostalih troškova stručnog usavršavanja, isplati i to: za troškove odvojenog života za 2015. godinu iznos od 636.340,55 dinara sa kamatom od 30.03.2016. godine, za troškove odvojenog života za 2016. godinu iznos od 120.834,73 dinara, sa kamatom od 30.03.2016. godine i za troškove školarine iznos od 250.000,00 dinara sa kamatom od 30.03.2016. godine. Stavom trećim izreke, preinačena je prvostepena presuda u stavu trećem izreke, tako što je odbijen zahtev tuženog da se obaveže tužilac da mu nadoknadi troškove parničnog postupka u iznosu od 177.000,00 dinara. Stavom četvrtim izreke, odlučeno je da svaka stranka snosi svoje troškove parničnog postupka.

Protiv pravnosnažne presude donete u drugom stepenu u preinačujućem delu (stavovi drugi i treći izreke), tuženi je izjavio blagovremenu reviziju zbog bitne povrede odredaba parničnog postupka i pogrešne primene materijalnog prava, s tim što je predložio da se o reviziji odluči i kao o izuzetno dozvoljenoj primenom člana 404. Zakona o parničnom postupku.

Vrhovni sud je ocenio da je revizija dozvoljena u smislu člana 403. stav 2. tačka 2. Zakona o parničnom postupku – ZPP („Službeni glasnik RS“, br. 72/2011 … 10/23), zbog čega nije bilo potrebe da se razmatra ispunjenost uslova iz člana 404. ZPP u pogledu izuzetne dozvoljenosti izjavljene revizije

Ispitujući pobijanu presudu, u smislu člana 408. Zakona o parničnom postupku, Vrhovni sud je utvrdio da je revizija delimično osnovana.

U postupku donošenja pobijane presuda nije učinjena bitna povreda odredaba parničnog postupka iz člana 374. stav 2. tačka 2. Zakona o parničnom postupku, na koju revizijski sud pazi po službenoj dužnosti.

Prema utvrđenom činjeničnom stanju, tuženi je bio u radnom odnosu kod tužioca kao doktor medicine specijalista ..., sa punim radnim vremenom. Odlukom direktora tužioca br. 30179 od 15.10.2014. godine (na koju je saglasnost dalo Ministarstvo zdravlja rešenjem br. 153-06-2232/2014-04 od 21.11.2014. godine), tuženom je odobrena uža specijalizacija iz ... u skladu sa Planom stručnog i naučnog usavršavanja radnika Kliničkog centra Niš za 2014. godinu. Rešenjem tužioca br. 631/12 od 15.01.2015. godine odobreno je tuženom plaćeno odsustvo sa rada radi obavljanja užeg specijalističkog staža na Institutu za ... u Beogradu u periodu od 19.01.2015. godine do 19.01.2016. godine, uz naknadu putnih troškova na relaciji Niš-Beograd i troškova za odvojeni život. Dana 19.01.2015. godine tuženi je upisao užu specijalizaciju (tokom koje nije bio pod nadzorom mentora). Nakon toga, stranke su zaključile ugovor o uređivanju međusobnih prava, obaveza i odgovornosti br. 240774 od 01.06.2015. godine (koji po sadržini odgovara ugovoru o radu). Tokom školske 2015/2016. godine tuženi se nalazio na užoj specijalizaciji u Beogradu, radeći na Klinici za ..., dok mu je porodica živela u Nišu.

Za vreme obavljanja uže specijalizacije tuženog, tužilac je tuženom izvršio plaćanja u ukupnom iznosu od 2.712.611,88 dinara (koje potražuje tužbenim zahtevom), i to na ime: naknade zarade za 2015. godinu u iznosu od 1.488.280,90 dinara i za 2016. godinu u iznosu od 252.426,00 dinara (uključujući i doprinose za obavezno socijalno osiguranje kod nadležnih fondova), naknade za odvojeni život za 2015. godinu u iznosu od 636.340,55 dinara i za 2016. godinu u iznosu od 120.834,73 dinara, troškova školarine za oba semestra u iznosu od 250.000,00 dinara, a dana 24.03.2016. godine (nakon obavljene uže specijalizacije) i troškove polaganja ispita. Pre nego što je položio stručni ispit, tuženi se obratio tužiocu zahtevom od 30.03.2016. godine za sporazumni raskid ugovora o radu (u dogovoru sa direktorom tužioca), pošto je obavešten da tužilac traži od njega povraćaj uplaćenih sredstava. Postupajući po ovom zahtevu, rešenjem br. 240774-8908/1 od 30.03.2016. godine tužilac je tuženom otkazao ugovor o uređivanju međusobnih prava, obaveza i odgovornosti od 01.06.2015. godine, s pozivom na član 178. tačka 1. Zakona o radu (otkaz od strane zaposlenog). U međuvremenu, tokom ovog spora tužilac je položio ispit i potom zasnovao radni odnos kod drugog poslodavca (Opšta bolnica u Beogradu).

Polazeći od ovako utvrđenog činjeničnog stanja, prvostepeni sud je odbio tužbeni zahtev u celosti, s pozivom na Ustav RS, Zakon o radu, Zakon o zdravstvenoj zaštiti i Pravilnik o stručnom usavršavanju zaposlenih. Obaveza tužioca kao poslodavca da tuženom kao specijalizantu nadoknadi troškove uže specijalizacije proizlazi iz samog Zakona o zdravstvenoj zaštiti. Specijalizant je u radnom odnosu pa mu za vreme dok traje specijalizacija pripada zarada, u specijalistički staž mu se uračunava i deo vremena provedenog na radu u matičnoj ustanovi pre odobravanja specijalizacije, dok program specijalizacije obuhvata i neposredno pružanje zdravstvene zaštite. U konkretnom slučaju, iz stranačkog iskaza tuženog utvrđeno je da je on, po završetku uže specijalizacije, tokom koje nije bio pod nadzorom mentora, u dogovoru da direktorom tužioca podneo zahtev za raskid ugovora o radu, a da je u međuvremenu položio ispit i zasnovao radni odnos kod drugog poslodavca. Kod iznetog, tužilac kao zdravstvena ustanova nema pravo na povraćaj uplaćenih sredstava na ime troškova uže specijalizacije tuženog, tim pre što nije bilo potpisanog ugovora između stranaka kojim bi se utvrdila obaveza tužioca kao poslodavca i tuženog kao zaposlenog oko troškova vezanih za užu specijalizaciju, niti to stoji u dostavljenim odlukama.

Drugostepeni sud je, prihvatajući utvrđeno činjenično stanje pred prvostepenim sudom, pobijanom presudom delimično potvrdio prvostepenu presudu za naknadu zarada za 2015. i 2016. godinu, a delimično je preinačio za ostale troškove stručnog usavršavanja (troškovi odvojenog života i školarine za 2015. i 2016. godinu), tako što je usvojio tužbeni zahtev u ovom delu, s pozivom, između ostalog, i na Zakon o obligacionim odnosima. Prema stavu drugostepenog suda, u konkretnom slučaju između stranaka je zaključen usmeni ugovor o međusobnim pravima i obavezama u skladu sa načelom autonomije volje (član 10. Zakona o obligacionim odnosima), koji su one u celosti realizovale. Tužilac je prihvatio da tuženom plaća troškove specijalizacije, a tuženi je svojevoljno prihvatio da za uzvrat ostane da radi kod tužioca u svojstvu doktora subspecijalizanta ... u dvostruko dužem vremenu od vremena trajanja uže specijalizacije (Pravilnik o stručnom usavršavanju zaposlenih), kako bi se tim radom kod tužioca ostvarilo načelo jednake vrednosti uzajamnih davanja (član 15. Zakona o obligacionim odnosima). Kako tuženi navedenu obavezu nije ispunio, već je odmah po isteku uže specijalizacije podneo zahtev za prestanak radnog odnosa kod tužioca i radni odnos mu je po tom osnovu i prestao, dužan je da tužiocu vrati isplaćena novčana sredstva po osnovu troškova uže specijalizacije za 2015. i 2016. godinu (za odvojeni život i školovanje) koji nemaju karakter zarade, odnosno naknade zarade, već predstavljaju stvarne troškove koje je tužilac imao povodom uže specijalizacije tuženog, sa pripadajućom kamatom u skladu sa članom 277. Zakona o obligacionim odnosima.

Po oceni Vrhovnog suda, osnovani su navodi revizije da je pobijana drugostepena odluka u preinačujućem delu kojom je odlučeno o naknadi troškova odvojenog života tokom uže specijalizacije tuženog zasnovana na pogrešnoj primeni materijalnog prava.

Članom 60. stav 1. i 4. Ustava RS, zajemčeno je pravo na rad u skladu sa zakonom i da svako ima pravo na poštovanje dostojanstva svoje ličnosti na radu, bezbedne i zdrave uslove rada, potrebnu zaštitu na radu, ograničeno radno vreme, dnevni, nedeljni odmor, plaćeni godišnji odmor, pravičnu naknadu za rad i na pravnu zaštitu za slučaj prestanka radnog odnosa, te da se niko tih prava ne može odreći.

Zakonom o radu („Službeni glasnik RS“, br. 24/05...95/18), kojim se kao matičnim zakonom uređuje sadržina prava na rad, saglasno ustavnoj odredbi da se pravo na rad jemči u skladu sa zakonom, propisano je da se prava, obaveze i odgovornosti iz radnog odnosa, odnosno po osnovu rada, uređuju ovim zakonom i posebnim zakonom, da se prava, obaveze i odgovornosti iz radnog odnosa uređuju kolektivnim ugovorom i ugovorom o radu, da se odredbe ovog zakona primenjuju i na zaposlene u državnim organima, organima teritorijalne autonomije i lokalne samouprave i javnim službama, ako zakonom nije drukčije određeno (član 2. stav 2). Prema odredbi člana 49. istog zakona, poslodavac je dužan da zaposlenom omogući obrazovanje, stručno osposobljavanje i usavršavanje kada to zahteva potreba procesa rada i uvođenje novog načina i organizacije rada, da je zaposleni dužan da se u toku rada obrazuje, stručno osposobljava i usavršava za rad. Troškovi obrazovanja, stručnog osposobljavanja i usavršavanja obezbeđuju se iz sredstava poslodavca i drugih izvora, u skladu sa zakonom i opštim aktom. U slučaju da zaposleni prekine obrazovanje, stručno osposobljavanje ili usavršavanje, dužan je da poslodavcu naknadi troškove, osim ako je to učinio iz opravdanih razloga.

Zakonom o zdravstvenoj zaštiti („Službeni glasnik RS“, br. 107/05...113/17) propisano je da se prava, dužnosti i odgovornosti zaposlenih u zdravstvenoj ustanovi, odnosno privatnoj praksi ostvaruju u skladu sa propisima o radu, ako ovim zakonom nije drugačije određeno (član 172.), a da se pod stručnim usavršavanjem u smislu ovog zakona podrazumeva sticanje znanja i veština zdravstvenih radnika koje obuhvata specijalizacija i uže specijalizacije i da troškove stručnog usavršavanja zdravstvenih radnika snosi poslodavac (član 181.). Članom 184. ovog zakona, propisano je da je zdravstveni radnik, odnosno zdravstveni saradnik dužan da zaključi ugovor sa zdravstvenom ustanovom, odnosno privatnom praksom o pravima, obavezama i odgovornostima za vreme stručnog usavršavanja u toku specijalizacije, odnosno uže specijalizacije (stav 9.); zdravstveni radnik, odnosno zdravstveni saradnik dužan je da u zdravstvenoj ustanovi iz Plana mreže provede u radnom odnosu dvostruko duži period od perioda trajanja specijalizacije odnosno uže specijalizacije, po položenom specijalističkom ispitu (stav 10.). Zdravstveni radnik, odnosno zdravstveni saradnik može da obavlja zdravstvenu zaštitu iz oblasti koju specijalizira samo pod nadzorom ovlašćenog zdravstvenog radnika, odnosno zdravstvenog saradnika – mentora (stav 11.).

Članom 154. Zakona o obligacionim odnosima („Službeni list SFRJ“. Br. 29/78 ... “Službeni glasnik RS“. Br. 18/20), propisano je da ko drugome prouzrokuje štetu dužan je naknaditi je, osim ukoliko ne dokaže da je šteta nastala bez njegove krivice. Prema članu 270. stav 1. ZOO, poverilac i dužnik mogu ugovoriti da će dužnik platiti poveriocu određene novčane iznose ili pribaviti neku drugu materijalnu korist ako ne ispuni svoju obavezu ili ako zadocni sa njenim ispunjenjem (ugovorna kazna).

Pravilnikom o specijalizacijama i užim specijalizacijama zdravstvenih radnika i zdravstvenih saradnika („Službeni glasnik R S“, br. 10/13...109/14), koji je ministar zdravlja doneo na osnovu ovlašćenja iz navedenog zakona, između ostalog, predviđeno je da se specijalistički staž obavlja na odgovarajućem fakultetu, u zdravstvenoj ustanovi i privatnoj praksi, odnosno Agenciji za lekove i medicinska sredstva, koji ispunjavaju uslove utvrđene tim aktom, a specijalizant ima obavezu da po predlogu mentora najmanje polovinu specijalističkog staža provede na klinikama nekog univerzitetskog centra.

Pravilnikom o stručnom usavršavanju zaposlenih od 17.09.2014. godine, važećim kod tužioca u spornom periodu, propisano je da se po odobrenju specijalizacije i uže specijalizacije sa zaposlenim zaključuje ugovor kojim se uređuju međusobna prava i obaveze zaposlenog i kliničkog centra (član 51. tačke 1. do tačke 5). Po završetku specijalizacije, odnosno uže specijalizacije, zaposleni je dužan da kod tužioca (u Kliničkom centru Niš) provede u radnom odnosu dvostruko duži period od perioda trajanja specijalizacije, odnosno uže specijalizacije, po položenom ispitu (član 52. stav 1.); u slučaju da zaposleni napusti Klinički centar pre isteka vremena iz stava 1. navedenog člana obavezan je da vrati sva novčana sredstva za vreme trajanja specijalizacije, uže specijalizacije, u bruto iznosu sa zateznom kamatom od dana nastanka obaveze, odnosno naknadi štetu koju Klinički centar Niš trpi zbog prevremenog prekida radnog odnosa (član 52. stav 2.). Prema članu 56. ovog pravilnika, isti stupa na snagu danom donošenja.

Imajući u vidu citirane zakonske odredbe, proizlazi da se na prava, obaveze i odgovornosti zdravstvenih radnika i saradnika primenjuju opšti propisi o radu, pre svega Zakon o radu, osim u pogledu onih prava, obaveza i odgovornosti koje su Zakonom o zdravstvenoj zaštiti posebno uređene, kada se primenjuju odredbe tog zakona.

Specijalizacija, kao oblik stručnog usavršavanja uređena je Zakonom o zdravstvenoj zaštiti. Iz odredbi tog zakona proizlazi da je za vreme specijalizacije zaposleni i dalje u radnom odnosu u zdravstvenoj ustanovi koja mu je odobrila sepcijalizaciju, kao i da pod nadzorom mentora može da obavlja zdravstvenu zaštitu iz oblasti koju specijalizira. Sledstveno izloženom, za vreme specijalizacije zaposleni ima pravo na zaradu, budući da zakonom nije drugačije propisano, a kao se specijalizacija obavlja izvan mesta prebivališta (gde živi porodica specijalizanta), uz zaradu, pripada mu i naknada za odvojeni život. Kod iznetog, kako je u konkretnom slučaju tuženi bio specijalizant u radnom odnosu, a programi (uže) specijalizacije obuhvataju i neposredno pružanje zdravstvene zaštite, što podrazumeva i rad sa pacijentima na pružanju zdravstvene zaštite u skladu sa Zakonom o zdravstvenoj zaštiti, to mu za vreme trajnja (uže) specijalizacije, pored plate, pripada i pravo na druga primanja iz radnog odnosa vezano za obavljanje poslova i radnih zadataka na tom radnom mestu i u tom periodu. Ovo stoga što se radi o naknadi za rad koja obuhvata, pored prava na platu, i pravo na isplatu drugih primanja iz radnog odnosa (naknada za odvojeni život), kao neotuđivog prava zaposlenog koje je zagarantovano članom 60. stav 4. Ustava RS. Sledom iznetog, pogrešan je zaključak drugostepenog suda da tuženi ima obavezu da tužiocu izvrši povraćaj sredstva koja su u funkciji takvog rada, tj. iznose isplaćene na ime troškova odvojenog života za vreme uže specijalizacije tokom 2015 (636.340,55 dinara) i 2016 godine (120.834,73 dinara) sa kamatom, koje je proveo na radu u Beogradu, što se u ovom delu osnovano ukazuje revizijom tuženog.

Međutim, neosnovano se revizijom tuženog pobija drugostepena presuda u preinačaujućem delu kojim je odlučeno o obavezi tuženog da tužiocu naknadi troškove školovanja tokom njegove uže specijalizacije 2015. godine i 2016. godine (iznos od 250.000,00 dinara sa kamatom) zbog pogrešne primene materijalnog prava.

Troškove specijalizacije zaposlenog snosi poslodavac, a zauzvrat, zdravstveni radnik je dužan da po položenom specijalističkom ispitu u zdravstvenoj ustanovi iz Plana mreže provede u radnom odnosu dvostruko duži period od perioda trajanja specijalizacije (član 184. stav 10. Zakona o zdravstvenoj zaštiti) . Zakonom o zdravstvenoj zaštiti propisano je da se prava i obaveze u toku specijalizacije regulišu Ugovorom o specijalizaciji između zdravstvene ustanove i specijaliste. Posledice povrede te obaveze propisane Zakonom o zdravstvenoj zaštiti nisu posebno uređene. Zakonom o radu je predviđena situacija kada zaposleni prekine obrazovanje, stručno osposobljavanje ili usavršavanje, u kom slučaju je dužan da poslodavcu naknadi troškove, osim ako je to učinio iz opravdanih razloga. Kako u konkretnom slučaju, stranke nisu zaključile takav ugovor u pismenoj formi, to se i po stavu Vrhovnog suda u takvoj situaciji sporni pravni odnos kada je reč o naknadi troškova školarine ima razrešiti primenom opštih pravila ugovornog prava iz Zakona o obligacionim odnosima (ZOO). Tužilac je svoju obavezu ispunio uplativši troškove školarine tuženog (čiji iznos je utvrđen veštačenjem). Tuženi nije prekinuo usavršavanje već je, naprotiv, položio specijalistički ispit ali nije dokazao (član 321. ZPP) da je nastavio rad u matičnoj ustanovi, odnosno u zdravstvenoj ustanovi iz Plana mreže dvostruko duži period od perioda trajanja specijalizacije, odnosno uže specijalizacije, po položenom specijalističkomu skladu sa tada važećom Uredbom o Planu mreže zdravstvenih ustanova („Službeni glasnik RS“, br. 42/06...68/19), odnosno Uredbom o Planu mreže zdravstvenih ustanova („Službeni glasnik RS“, br. 5/20 ... 9/21), a prema njegovom stranačkom iskazu nakon položenog stručnog ispita radi u Opštoj bolnici u Beogradu. Stoga tuženi ima obavezu da tužiocu vrati iznos od 250.000,00 dinara koji se odnosi na plaćene troškove njegove školarine (uže specijalizacije) za 2015. i 2016. godinu, sa kamatom od 30.03.2016. godine.

Iz navedenih razloga, na osnovu člana 416. stav 1. ZPP, odlučeno je kao u prvom, a na osnovu člana 414. stav 1. istog Zakona kao u drugom stavu izreke.

Zahtev tuženog za naknadu troškova revizijskog postupka je odbijen primenom članova 165. stav 1. i 2, 153. i 154. ZPP, imajući u vidu njegov delimičan uspeh u postupku po ovom vanrednom pravnom leku.

Na osnovu iznetog primenom člana 165. stav 2. ZPP Vrhovni sud je odlučio kao u stavu trećem izreke.

Predsednik veća-sudija

Mirjana Andrijašević, s.r.

Za tačnost otpravka

Zamenik upravitelja pisarnice

Milanka Ranković