Presudom Apelacionog suda u Beogradu Gž 5343/22 od 30.05.2023. godine, stavom prvim izreke, odbijene su kao neosnovane žalbe stranaka i prvostepena presuda je potvrđena. Stavom drugim izreke, odbijeni su zahtevi stranaka za naknadu troškova drugostepenog postupka.

Pravnosnažnu presudu donetu u drugom stepenu u usvajajućem delu blagovremenom revizijom pobijali su tuženi zbog bitnih povreda odredaba parničnog postupka i pogrešne primene materijalnog prava.

Na revizije tuženih tužilac je blagovremeno odgovorio.

Ispitujući pobijanu presudu na osnovu člana 408. Zakona o parničnom postupku („Službeni glasnik RS“, br. 72/11 ... 18/20 i 20/23 – dr zakon), Vrhovni sud je utvrdio da su revizije tuženih osnovane.

U postupku nije učinjena bitna povreda odredaba parničnog postupka iz člana 374. stav 2. tačka 2. Zakona o parničnom postupku, na koju ovaj sud pazi po službenoj dužnosti, jer odlučivanje o ovoj vrsti spora jeste u sudskoj nadležnosti.

Prema utvrđenom činjeničnom stanju, pravni prethodnik tužioca, njegov otac BB imao je pravo susvojine sa 565/6449 idealnih delova na kat.parcelama ../1, ../2, ../3, ../4, ../5, ../6, ../7, ../8, ../9, ../10, ../11 i ../12, KO Beograd 7, prema rešenju Dn 744/59 od 16.02.1959. godine, ali je potom rešenjem Dn 3565/61 od 05.06.1961. godine, na osnovu članova 38. i 39. Zakona o nacionalizaciji upisano pravo korišćenja pravnog prethodnika tužioca na ovim parcelama sa udelom od 565/6449 idealnih delova. Navedene parcele su prelaskom u katastarsku opštinu Savski venac iz KO Beograd 7 dobile nove brojeve dodavanjem broja 2 ispred postojećeg broja.

Rešenjem Opštinskog suda u Velikoj Plani O 144/98 od 07.09.1999. godine, za zakonskog naslednika naknadno pronađene zaostavštine BB, a koju čini pravo korišćenja udela na navedenim katastarskim parcelama, oglašen je ovde tužilac.

Nakon sprovedenog javnog nadmetanja, pravnosnažnim rešenjem izvršnog odbora Skupštine grada Beograda od 10.06.2002. godine, Preduzeću za građevinarstvo, transport i trgovinu „Beograđevina“ DOO, dodeljeno je na korišćenje gradsko građevinsko zemljište na lokaciji između ulice ... i ... u celini ... , na građevinskoj parceli .., formiranoj od delova katastarskih parcela br.../1 i ../4 KO Savski venac, površine oko 5680m2, za izgradnju zgrade visokog standarda stanovanja, tipa retke izgrađenosti sa većim brojem stanova, a prema regulacionom planu prostorne celine Dedinje, Opština Savski venac. Istim rešenjem konstatovano je da će se tačna veličina građevinske parcele definisati precizno po formiranju kompleksa od strane RGZ-a na osnovu urbanističke dozvole i urbanističko-tehničkih uslova. Takođe je odlučeno da će Direkcija za građevinsko zemljište i izgradnju Beograda JP „Beograd“, i korisnik zemljišta zaključiti ugovor o davanju građevinskog zemljišta. U skladu sa navedenim, Direkcija za građevinsko zemljište i izgradnju Beograda i „Beograđevina“ DOO, zaključili su ugovor koji je za predmet imao davanje na korišćenje gradskog građevinskog zemljišta radi izgradnje zgrade visokog standarda stanovanja na građevinskoj parceli .. i istim je ugovoreno u članu 4. da je investitor dužan da reši imovinsko-pravne odnose. Građevinska parcela .. formirana je i od, između ostalih, katastarske parcele ../1 površine 5675m2 i kat. parcele ../6 površine 84m2 na kojima je tužilac imao pravo korišćenja sa udelom od 565/6449 idealnih delova.

Polazeći od ovako utvrđenog činjeničnog stanja, nižestepeni sudovi su zaključili da je tužbeni zahtev tužioca delimično osnovan. U konkretnom slučaju, pošto oduzimanje prava korišćenja i to bez naknade nije praćeno nijednim pravnim aktom, izvršena je faktička eksproprijacija zemljišta na kojem je tužilac, odnosno njegov pravni prethodnik, imao pravo korišćenja, zbog čega shodno odredbama članova 1, 12, 41, 42. i 43. Zakona o eksproprijaciji, člana 3. i 8. Zakona o osnovama svojinskopravnih odnosa, 58. Ustava Republike Srbije, te protokola 1. uz Evropsku konvenciju za zaštitu ljudskih prava i osnovnih sloboda, tužilac ima pravo na naknadu u visini tržišne vrednosti oduzetog zemljišta u iznosu od ukupno 44.074.460,70 dinara (87.354,00 dinara po m2). Tuženi su solidarno odgovorni, i to tuženi „Beograđevina“ DOO, kome je zemljište dodeljeno radi izgradnje kao investitoru izgradnje i koji je bio u obavezi da reši imovinskopravne odnose sa zemljišno knjižnim korisnicima katastarskih parcela, ali i tuženi grad Beograd, jer je faktičko izuzimanje izvršeno za potrebe i u korist grada kao organizatora izgradnje, u čije ime je istupala tužena Direkcija koja je Odlukom o osnivanju javnog preduzeća za građevinsko zemljište i izgradnju Beograda, osnovana od strane grada radi obezbeđenja uslova za uređivanje, korišćenje, unapređivanje i zaštitu građevinskog zemljišta i stim u vezi da izvrši isplatu naknade za ekspropisane nepokretnosti. Tuženi su u obavezi, iako na oduzetim nepokretnostima ne postoje objekti za javne namene, s obzirom da su parcele faktički trajno uzete iz poseda tužioca, pri čemu je bez uticaja činjenica što je pravo vlasništva prestalo pravnom prethodniku tužioca na osnovu akta o nacionalizaciji, kod činjenice da je pravni prethodnik tužioca postao zemljišno knjižni korisnik i to pravo imao do trenutka kada je od njega ovo zemljište oduzeto i dato na korišćenje investitoru.

Po stanovištu Vrhovnog suda, o obavezi tuženih na isplatu tražene naknade, odlučeno je pogrešnom primenom materijalnog prava.

U konkretnom slučaju, institut tzv. „faktičke eksproprijacije“, ne može se primeniti kao pravni osnov za dosuđivanje tražene novčane naknade. Naime, odredbom člana 1. Zakona o eksproprijaciji („Sl. glasnik RS“, br. 53/95, „Sl. list SRJ“, br.16/2001 – odluka Sus i „Sl. Glasnik RS“, br.20/2009, 55/2013 – odluka Us i 106/2016 – autentično tumačenje), propisano je da se nepokretnosti mogu eksproprisati ili se svojina na njima može ograničiti samo u javnom interesu utvrđenom na osnovu zakona, uz naknadu koja ne može biti niža od tržišne. Prema tome, eksproprijacija podrazumeva prinudni prelaz nepokretnosti iz privatne u javnu svojinu, u javnom interesu i uz naknadu. S druge strane, faktička eksproprijacija postoji kada za oduzimanje, odnosno ograničenje prava u javnom interesu, ne postoji odluka nadležnog organa. Međutim, ona nužno podrazumeva izvesnu radnju organa u vidu oduzimanja, odnosno ograničenja koja ima za cilj prelaz nepokretnosti iz privatne u javnu svojinu. Zbog toga, pravo na naknadu, i u slučaju faktičke eksproprijacije, kao i pravne, proizilazi iz činjenice da nepokretnost prelazi iz privatne u javnu svojinu. Međutim, u konkretnom slučaju pravo svojine pravnog prethodnika tužioca na zemljištu prestalo je nacionalizacijom na osnovu članova 38. i 39. Zakona o nacionalizaciji najamnih zgrada i građevinskog zemljišta te je rešenjem Dn 3565/61 od 05.06.1961. godine upisano pravo korišćenja pravnog prethodnika tužioca u zemljišnim knjigama. Navedenim odredbama Zakona o nacionalizaciji najamnih zgrada i građevinskog zemljišta propisano je da građevinsko neizgrađeno zemljište koje je nacionalizovano ostaje u posedu ranijeg sopstvenika sve dok ga on na osnovu rešenja opštinskog narodnog odbora ne preda u posed opštini ili drugom licu, radi izgradnje zgrade ili drugog objekta i radi izvođenja drugih radova (član 38), odnosno da raniji sopstvenik nacionalizovanog građevinskog neizgrađenog zemljišta ima pravo to zemljište zajedno sa trajnim zasadima na njemu, sve dok je u njegovom posedu, besplatno koristiti ili za to vreme drugome dati na korišćenje uz naknadu ili bez naknade, saglasno važećim propisima o zakupu poljoprivrednog zemljišta (član 39).

Uslovi, način i postupak vraćanja oduzete imovine i obeštećenje za oduzetu imovinu koja je na teritoriji Republike Srbije pravnim propisima o agrarnoj reformi, nacionalizaciji, sekvrestraciji i drugih propisa, na osnovu akta o podržavljenju posle 09.03.1945. godine oduzeta od fizičkih i određenih pravnih lica i prenesena u opštenarodnu, državnu, društvenu ili zadržnu svojinu, utvrđeni su Zakonom o vraćanju oduzete imovine i obeštećenju („Službeni glasnik RS“, br.72/11, 108/2013, 142/14, 88/2015 – odluka Us, 95/2018 i 153/2020). Navedenim zakonom, pored ostalog, propisano je da se pravo na vraćanje imovine po odredbama tog zakona može ostvariti za imovinu oduzetu i primenom Zakona o nacionalizaciji najamnih zgrada i građevinskog zemljišta (član 2. tačka 34), da se pod podržavljenom imovinom podrazumeva imovina koja je na osnovu propisa iz člana 2. tog zakona oduzeta i prenesena u opštenarodnu, državnu, druševnu ili zadružnu svojinu, a pod aktom o podržavljenju podrazumeva pravni akt koji je imao neposredno dejstvo, kao što je presuda, odluka, rešenje i drugi pravni akt državnog, odnosno društveno nadležnog organa kojim je izvršeno podržavljenje (član 3. tačka 2. i 3).

Parcele u svojini pravnog prethodnika tužioca od kojih je formirana građevinska parcela .. koja je nakon sprovedenog javnog nadmetanja, pravnosnažnim rešenjem izvršnog odbora Skupštine grada Beograda od 10.06.2002. godine, Preduzeću za građevinarstvo, transport i trgovinu „Beograđevina“ DOO, data na korišćenje, podržavljena je na osnovu Zakona o nacionalizaciji najamnih zgrada i građevinskog zemljišta. Zbog toga se pravo na vraćanje te imovine (u naturalnom obliku ili kao novčano obeštećenje) ostvaruje na način i po postupku koji je propisan Zakonom o vraćanju oduzete imovine i obeštećenju, a koji je stupio na snagu pre podnošenja tužbe u ovom sporu, dakle, u upravnom postupku pred Agencijom za restituciju. Iz navedenih razloga, tužilac u parnici ne može ostvariti pravo na naknadu tržišne vrednosti oduzetog zemljišta.

Tuženi su uspeli u postupku po reviziji, pa im na osnovu članova 153. stav 1, 154, 163. stav 2. i 165. stav 2. ZPP, pripadaju troškovi celog postupka prema ostvarenom uspehu u sporu.

Visina troškova koje je imao tuženi Grad Beograd je određena na ime troškova zastupanja od strane javnog pravobranioca, saglasno članu 162. ZPP i to za sastav odgovora na tužbu i tri obrazložena podneska u iznosu od po 45.000,00 dinara, na ime zastupanja na 12 održanih ročišta u iznosu od po 46.500,00 dinara, za pristup na 5 neodržanih ročišta u iznosu od po 24.000,00 dinara, kao i za sastav žalbe od 26.07.2022. godine u iznosu od 90.000,00 dinara, što je sve odmereno u skladu sa Tarifom o nagradama i naknadama troškova za rad advokata («Službeni glasnik RS» 37/21), kao i za sastav revizije u iznosu od 90.000,00 dinara na osnovu Tarife o nagradama i naknadama troškova za rad advokata («Službeni glasnik RS» 343/23) a krećući se u granicama postavljenog zahteva ovog tuženog.

Visina troškova koje je imala tužena Direkcija za građevinsko zemljište i izgradnju Beograda, J.P. određena je na ime troškova zastupanja od strane javnog pravobranioca, i to za sastav za sastav revizije u iznosu od 90.000,00 dinara prema Tarifi o nagradama i naknadama troškova za rad advokata («Službeni glasnik RS» 343/23) koja se primenjuje na osnovu člana 162. ZPP, a krećući se u granicama postavljenog zahteva ovog tuženog.

Visina troškova koje je imao tuženi «Beograđevina» d.o.o. je određena na ime troškova zastupanja od strane punomoćnika advokata, i to za sastav 2 obrazložena podneska u iznosu od po 45.000,00 dinara, na ime zastupanja na 5 održanih ročišta u iznosu od po 46.500,00 dinara, za pristup na 1 neodržano ročište u iznosu od 24.000,00 dinara, kao i za sastav žalbe od 09.01.2018. godine i žalbe od 22.07.2022. godine u iznosu od po 90.000,00 dinara, što je sve odmereno u skladu sa Tarifom o nagradama i naknadama troškova za rad advokata («Službeni glasnik RS» 37/21), kao i za sastav revizije u iznosu od 135.000,00 dinara u skladu sa Tarifom o nagradama i naknadama troškova za rad advokata («Službeni glasnik RS»343/23).

Iz navedenih razloga, na osnovu člana 416. stav 1. ZPP, odlučeno je kao u stavu prvom izreke.

Predsednik veća – sudija

Dragana Marinković, s.r.

Za tačnost otpravka

Zamenik upravitelja pisarnice

Milanka Ranković