Protiv pravnosnažne drugostepene presude tužioci su podneli dozvoljenu blagovremenu reviziju zbog bitnih povreda odredaba parničnog postupka iz člana 374. stav 1. Zakona o parničnom postupku i zbog pogrešne primene materijalnog prava.

Tuženi je dostavio odgovor na reviziju kojom je osporio navode tužilaca u celosti.

Ispitujući pobijanu presudu u granicama revizijskih razloga u skladu sa članom 408. Zakona o parničnom postupku, Vrhovni sud je utvrdio da je revizija tužilaca osnovana.

U donošenju drugostepene presude nije učinjena bitna povreda odredaba parničnog postupka iz člana 374. stav 2. tačka 2) Zakona o parničnom postupku, na koju Vrhovni sud pazi po službenoj dužnosti. Tužioci u svojoj reviziji ne ukazuju na bitnu povredu odredaba parničnog postupka iz člana 374. stav 1. Zakona o parničnom postupku koja je učinjena pred drugostepenim sudom.

Prema utvrđenom činjeničnom stanju pred prvostepenim sudom, tužilac i tuženi zaključili su Ugovore o ustupanju potraživanja uz naknadu po kojim ugovorima je tuženi ustupio tužiocu kao prijemniku potraživanje od privrednih društava „Kit komerc“, „Akumulator plus“ i „Vlaniks“ eksport-import i Ugovore o preuzimanju potraživanja u kojima je tuženi jemac-platac za obaveze ustupioca. Potraživanja tužioca u parnici svrstana su u dve grupe: potraživanja po Ugovorima o ustupanju potraživanja po kojima je tuženi kao ustupilac ustupio tužiocu kao prijemniku uz naknadu potraživanja koja ima prema svojim dužnicima. Tuženi je ustupio tužiocu potraživanja po diskontnoj stopi od 2,4% mesečno, a u slučaju docnje dužnika u ispunjenju obaveza prema primaocu, dogovoren je obračun kamate po stopi od 24% na godišnjem nivou. Ugovorom je predviđeno da ustupilac odgovara prijemniku za naplativost ustupljenih potraživanja. Tužilac je uplatio tuženom ugovorenu naknadu za otkupljena potraživanja. Druga grupa su potraživanja koja tužilac ima prema povezanim pravnim licima tuženog, po ugovorima o preuzimanju potraživanja nastalih po spoljnotrgovinskom poslu i ugovorima o ustupanju potraživanja po kojima je tuženi jemac-platac. Diskontna stopa po ovim ugovorima iznosila je 1,50% do 2,4%, a u slučaju docnje dužnika predviđen je obračun kamate po godišnjoj stopi od 18% do 24%. Tužilac je u međuvremenu ustupio deo utuženih potraživanja Preduzeću „Eos matriks“ DOO iz Beograda, drugotužiocu.

Iz nalaza veštaka ekonomsko-finansijske struke utvrđeno je da je tužilac u svojim obračunima kamate za ceo period od dospeća faktura za plaćanje do datuma otvaranja stečaja nad tuženim obračunao kamatu po ugovorenoj kamatnoj stopi, pri čemu razlika između ugovorene kamate koju je tužilac obračunao i zakonske zatezne kamate iznosi 173.054.405,44 dinara i nenaplaćeno potraživanje tužioca od tuženog iznosi 2.000.369.901,60 dinara. Veštak je u dopunskom nalazu i mišljenju navela da je tužilac na veštačenju istakao da naplatu potraživanja po ugovorima o ustupanju potraživanja nije pokušao od glavnih dužnika jer kao prijemnik po ugovorima nije od glavnih dužnika dobijao nikakve instrumente obezbeđenja plaćanja koja bi aktivirao za naplatu preuzetih potraživanja, zbog čega je naplatu tražio od ustupilaca i jemca-platca. Tužilac je ustupiocima i jemcu dostavljao obaveštenje o stanju duga po ugovorima o ustupanju potraživanja, na bazi kojih obaveštenja je tuženi kao ustupilac i jemac delimično izmirio obaveze po ugovorima o ustupanju potraživanja, a deo obaveza po obaveštenju su izmirivali i ustupioci-prenosioci. Tužilac je u stečaju tuženog prijavio saldo potraživanja posle umanjenja za izvršene uplate. Nevraćena glavnica na dan otvaranja stečaja nad tuženim iznosi 902.575.075,45 dinara i 5.744.248,53 evra. Kada se na navedene uplate obračuna zakonska zatezna kamata od datuma uplate do datuma otvaranja stečaja nad tuženim 12.09.2014. godine, ukupno nevraćeni dug iznosi 1.953.930.458,98 dinara. Veštak je utvrdio da u karticama tuženog na kojima su knjižena potraživanja od kupaca („Kit komerc“, „Vlaniks“ i „Akumulator plus“) nisu proknjiženi računi koji su navedeni u specifikacijama koje su sastavni deo ugovora o ustupanju potraživanja, što znači da se radi o nepostojećim potraživanjima. Kada se o radi o ustupljenim potraživanjima po kojima je tuženi bio jemac-platac na bazi dela dokumentacije se može zaključiti da su ustupljena potraživanja ili nepostojeća (nisu knjižena kao potraživanja od kupaca) ili su postojala, ali su naplaćena od strane ustupilaca potraživanja (povezanih pravnih lica sa tuženim).

Prvostepeni sud se opredelio za prvu varijantu nalaza veštaka po kome potraživanje tužilaca koja čine otkupljena potraživanja plus zatezna kamata obračunata po ugovorenoj kamatnoj stopi na glavni dug iznosi 1.663.521.582,43 dinara i zatezna kamata po ugovorenoj stopi 509.902.724,61 dinara, odnosno ukupno 2.173.424.307,04 dinara. Kako je u međuvremenu tužilac ustupio deo utuženih potraživanja Preduzeću „Eos Matriks“ DOO Beograd, to je veštak utvrdio da potraživanje prvotužioca iznosi ukupno 891.603.151,52 dinara, od čega iznos od 708.086.453,00 dinara na ime glavnog duga i 183.516.697,83 dinara na ime kamate. Potraživanje drugotužioca iznosi 1.281.821.155,35 dinara, od kog iznosa glavni dug je 955.435.128,00 dinara, a obračunata kamata 326.516.697,85 dinara. Polazeći od odredaba člana 10. i 13. zaključeni Ugovora o ustupanju potraživanja uz naknadu i odredaba člana 8, 13. i 14. Ugovora o preuzimanju potraživanja nastalog po spoljno- trgovinskom poslu radi naplaćivanja prvostepeni sud zaključuje da tuženi po navedenim ugovorima odgovara za naplativost potraživanja i njegova odgovornost prestaje kada tužilac kao prijemnik naplati ustupljeno, odnosno preneto potraživanje u celosti pri čemu tužilac ispunjenje datih obaveza može zahtevati bilo od tuženog kao glavnog dužnika, bilo od jemca-platca ili istovremeno od oba solidarna dužnika. Kako dužnici ustupljenih potraživanja nisu vršili plaćanja tužiocu, već su prenosioci i jemac vršili plaćanje naknade, kamate i glavnice za koje uplate je tužilac umanjio svoje potraživanje, te kako je preostalo potraživanje koje mu je ustupljeno uz naknadu, odnosno predmetnim pomenutim ugovorima kao nenaplaćeno, prvostepeni sud zaključuje da neplaćeno potraživanje tužioci osnovano potražuju od tuženog na osnovu odredaba ugovora zaključenih sa tuženim, odnosno odredaba člana 414. stav 1. i člana 1004. stav 3. Zakona o obligacionim odnosima. Odlučujući o visini potraživanja tužilaca sud nalazi da tužiocima pripada vrednost otkupljenih potraživanja uvećana za kamatu po ugovorenoj stopi jer ista predstavlja izraz autonomije volje ugovornih strana, pri čemu je odredbom člana 277. stav 2. Zakona o obligacionim odnosima dozvoljeno ugovaranje kamatne stope koja može biti viša od stope zatezne kamate. Prvostepeni sud nalazi da u konkretnom slučaju nema mesta primeni odredbe člana 443. stav 2. Zakona o obligacionim odnosima koja propisuje odgovornost savesnog ustupioca samo do visine onog što je primio od prijemnika, kao i za naplatu kamata, troškova oko ustupanja i troškova postupka protiv dužnika jer je obavljenim veštačenjem utvrđeno da potraživanja koja su bila predmet ugovora zaključenih između tužioca i tuženog nisu postojala kao predmet ustupanja, odnosno nisu postojala ili su naplaćena od strane ustupioca, te je tuženi ustupio i solidarno jemčio kao jemac-platac za nepostojeća potraživanja ili potraživanja koja su naplaćena, te se takvo ponašanje tuženog kao ugovorne strane ne može smatrati savesnim u smislu umanjenja odgovornosti tuženog za preuzete obaveze.

Drugostepeni sud nalazi da je na pravilno i potpuno utvrđeno činjenično stanje, prvostepeni sud pogrešno primenio materijalno pravo i to odredbu člana 443. Zakona o obligacionim odnosima, kada je izveo zaključak da je osnovan tužbeni zahtev tužilaca za utvrđenje da postoji potraživanje prema tuženom u iznosima bliže navedenim u stavovima I i II izreke prvostepene presude. Shodno navedenom, drugostepeni sud je preinačio prvostepenu odluku i odbio tužbene zahteve kao neosnovane.

Po stavu drugostepenog suda, smisao odredbe člana 443. Zakona o obligacionim odnosima jeste odgovornost ustupioca u slučaju da prijemnik ne uspe da naplati ustupljeno potraživanje od glavnih dužnika, pa je u takvoj situaciji prijemnik dužan da naplatu potraživanja prvo pokuša od glavnog dužnika, te da pokuša da iskoristi sva pravna sredstva koja ima na raspolaganju kako bi naplatio predmetno potraživanje što uključuje i vođenje sudskog postupka, jer bi tek u slučaju nemogućnosti naplate tuženi bio odgovoran prema tužiocu za ispunjenje glavne obaveze. Drugostepeni sud nalazi da iz samog postupka koji je vođen pred prvostepenim sudom nesporno proizlazi da se tužilac nije obraćao glavnim dužnicima, pa zaključuje da je njegov zahtev uperen prema tuženom u celosti neosnovan.

Osnovani su revizijski navodi tužilaca kao revidenata da se navedeni zaključak drugostepenog suda ne može prihvatiti, jer za pravilnu primenu materijalnog prava nisu cenjene sve pravno relevantne činjenice.

Prema odredbama Zakona o obligacionim odnosima, poverilac može ugovorom zaključenim sa trećim preneti na ovog svoja potraživanja izuzev onog čiji je prenos zabranjen zakonom ili koje je vezano za ličnost poverioca ili koje se po svojoj prirodi protivi prenošenju na drugoga (član 436. ZOO). Sa potraživanjem prelaze na prijemnika sporedna prava kao što su: pravo prvenstvene naplate, hipoteka, zaloga, pravo iz ugovora sa jemcem, pravo na kamatu, ugovornu kaznu ili sl. Pretpostavlja se da su dospele a neisplaćene kamate ustupljene sa glavnim potraživanjem (član 437. ZOO). Kada je ustupanje izvršeno ugovorom sa naknadom, ustupilac odgovara za postojanje potraživanja u času kada je izvršeno ustupanje (član 442. ZOO). Ustupilac odgovara za naplatu ustupljenog potraživanja ako je to bilo ugovoreno, ali samo do visine onog što je primio od prijemnika, kao i za naplatu kamata, troškova oko ustupanja i troškova postupka protiv dužnika. Veća odgovornost savesnog ustupioca se ne može ugovoriti (član 443. ZOO).

Ugovorima o ustupanju potraživanja tuženi je kao ustupilac preneo svoja potraživanja prema svojim dužnicima na tužioca kao prijemnika uz naknadu, a članom 10. zaključenih ugovora predviđeno je da ustupilac odgovara prijemniku za naplativost potraživanja i da njegova odgovornost prestaje kada se prijemnik naplati od dužnika. Ugovorom o preuzimanju potraživanja nastalog po spoljno-trgovinskom poslu radi naplaćivanja koji je zaključio tužilac sa trećim licima prenosiocima ustupiocima i sa tuženim kao jemcem-platcem, članom 13. predviđeno je da prenosilac odgovara banci za naplativost potraživanja, odgovornost prestaje kada banka naplati u celini potraživanje od dužnika. Članom 14. je predviđeno da će jemac-platac – tuženi kao solidarni dužnik ispuniti dospelu obavezu prenosilaca – ustupilaca ukoliko on to ne učini odnosno da banka može ispunjenje zahtevati bilo od prenosioca, bilo od jemca-platca ili istovremeno.

Iz sadržine propisanih odredbi člana 442. i člana 443. Zakona o obligacionim odnosima proizlazi da kod potraživanja koje je ustupljeno uz naknadu, prenosilac odgovara da ustupljeno potraživanje faktički postoji u času kada je izvršeno ustupanje i za naplativost potraživanja, odnosno garantuje da će prijemnik ustupljeno potraživanje moći da naplati. Za ove odgovornosti pretpostavlja se da je ustupanje ugovoreno sa naknadom. Međutim, navedene norme su po svojoj prirodi dispozitivne, što znači da ugovorne strane mogu i drugačije ugovoriti odgovornost ustupioca za ustupljeno potraživanje.

Drugostepeni sud nije cenio odredbe člana 10. i 13. Ugovora o ustupanju potraživanja uz naknadu, odnosno odredbe člana 8, 13. i 14. Ugovora o preuzimanju potraživanja nastalog po spoljno-trgovinskom poslu radi naplaćivanja kojima je predviđeno da prenosilac odgovara prijemniku za naplativost potraživanja i njegova odgovornost prestaje kada prijemnik naplati od dužnika ustupljeno potraživanje u celosti i to glavnicu ustupljenog potraživanja, kamatu, troškove oko ustupljenog potraživanja, kao i eventualno troškove postupka pokrenutog protiv dužnika, odnosno da u slučaju da od inostranog dužnika u roku dospeća poverilac ne naplati u celosti ili delimično preneto potraživanje, predviđeno je da prenosilac odgovara prijemniku za naplativost potraživanja i njegova odgovornost prestaje kada prijemnik naplati od dužnika ustupljeno potraživanje u celosti, kao i da kao jemac- platac kao solidarni dužnik odgovara celokupnom svojom imovinom za sve obaveze prenosioca po osnovu predmetnih ugovora do potpunog izmirenja istih i da banka ispunjenje datih obaveza može zahtevati bilo od prenosioca kao glavnog dužnika, bilo od jemca-platca ili istovremeno od oba solidarna dužnika.

Iz sadržine gore navedenih odredbi proizlazi da su ugovorne strane predvidele odgovornost tuženog za naplatu potraživanja i to sve dok tužilac kao prijemnik ne naplati od dužnika ustupljena potraživanja. Znači, odgovornost tuženog nije samo za postojanje potraživanja u trenutku prenosa, već je odgovornost za naplativost sve dok tužilac kao prijemnik ne naplati svoje potraživanje od dužnika.

Tačno je da institut ustupanja potraživanja podrazumeva prethodno obraćanje prijemnika glavnom dužniku za izvršenje obaveze (što ne znači da je prijemnik u obavezi da protiv glavnog dužnika vodi i sudski spor). Međutim, u konkretnom slučaju iz nalaza veštaka proizlazi da se radi o nepostojećim potraživanjima, da su ustupioci i tuženi kao jemac-platac plaćali potraživanja tužiocu i da je tužilac utužio potraživanje koje nije naplaćeno, a koje činjenice drugostepeni sud nije cenio, pri čemu je tuženi preuzeo odgovornost za naplativost potraživanja dok se ne izmiri.

U kontekstu prethodno navedenog, drugostepeni sud nije cenio ni činjenicu da se tuženi kao jemac-platac obavezao da kao solidarni dužnik odgovara celokupnom svojom imovinom za sve obaveze prenosioca po osnovu predmetnih ugovora do potpunog izmirenja istih i da banka ispunjenje datih obaveza može zahtevati bilo od prenosioca kao glavnog dužnika, bilo od jemca-platca ili istovremeno od oba solidarna dužnika.

Ukazane činjenice u pogledu kojih je izostala ocena drugostepenog suda su pravno relevantne činjenice za izvođenje pravilnog zaključka u pogledu postojanja osnova potraživanja. U zavisnosti od postojanja osnova potraživanja drugostepeni sud će ceniti visinu tužbenog zahteva, odnosno pravo tužioca na ugovorenu kamatu i visinu ugovorene kamate. Kako za pravilnu primenu materijalnog prava nisu raspravljene pravno relevantne činjenice, Vrhovni sud je primenom člana 416. Zakona o parničnom postupku ukinuo drugostepenu presudu.

U ponovnom postupku, drugostepeni sud će primenom člana 383. Zakona o parničnom postupku zakazati raspravu, ceniti i raspraviti ukazane pravno relevantne činjenice i doneti novu odluku o osnovanosti tužbenog zahteva i troškovima postupka.

Predsednik veća-sudija

Tatjana Matković Stefanović, s.r.

Za tačnost otpravka

Zamenik upravitelja pisarnice

Milanka Ranković