Presudom Višeg suda u Somboru Gž 1572/22 od 28.11.2022. godine, stavom prvim izreke, odbijena je žalba tužene i potvrđena prvostepena presuda, sa ispravkom, u pobijanom usvajajućem delu odluke o glavnoj stvari. Stavom drugim izreke, usvojena je delimično žalba tužioca i preinačena prvostepena presuda, sa ispravkom, u pobijanom delu odluke o troškovima postupka tako što mu je, pored iznosa od 88.900,00 dinara, dosuđen iznos od još 10.800,00 dinara pod uslovima i na način kao u prvostepenoj odluci, dok je u preostalom delu žalba tužioca odbijena i prvostepena presuda u delu odluke o troškovima potvrđena. Stavom trećim izreke, odbijeni su zahtevi parničnih stranaka za naknadu troškova žalbenog postupka.

Protiv pravnosnažne presude donete u drugom stepenu tužena je blagovremeno izjavila reviziju zbog pogrešne primene materijalnog prava, u smislu člana 404. Zakona o parničnom postupku.

Prema odredbi člana 404. stav 1. Zakona o parničnom postupku – ZPP („Službeni glasnik RS“ br. 72/11...10/23), revizija se izuzetno može izjaviti zbog pogrešne primene materijalnog prava i protiv drugostepene presude koja se ne bi mogla pobijati revizijom, ako je po oceni Vrhovnog suda potrebno razmotriti pravna pitanja od opšteg interesa ili u interesu ravnopravnosti građana, radi ujednačavanja sudske prakse, kao i kada je potrebno novo tumačenje prava (posebna revizija). Prema stavu 2. istog člana, ispunjenost uslova za izuzetnu dozvoljenost revizije, Vrhovni sud ceni u veću od pet sudija.

U konkretnom slučaju, predmet spora je naknada nematerijalne štete za duševne bolove zbog umanjenja životne aktivnosti kao posledice psihičkog oboljenja tužioca – posttraumatskog stresnog poremećaja (PTSP), u vezi sa kojim potraživanjem tužioca je istaknut prigovor zastarelosti potraživanja. Po oceni Vrhovnog suda, u ovom slučaju postoji potreba da se odlučuje o posebnoj reviziji tužene u smislu člana 404. ZPP radi tumačenja prava i ujednačavanja sudske prakse u primeni odredbi o zastarelosti potraživanja naknade nematerijalne štete za duševne bolove zbog umanjenja životne aktivnosti prouzrokovanog ratnim dešavanjima 1991-1992. godine na područjima bivše SFRJ, na osnovu čega je odlučeno kao u stavu prvom izreke.

Ispitujući pobijanu presudu, primenom člana 408. ZPP, Vrhovni sud je ocenio da je revizija tužene osnovana.

U postupku nije učinjena bitna povreda odredaba parničnog postupka iz člana 374. stav 2. tačka 2. ZPP, na koju revizijski sud pazi po službenoj dužnosti.

Prema utvrđenom činjeničnom stanju, tužilac koji aktuelno živi u Srbiji (...) kao penzioner, rođen je 1962. godine u BiH (...). Pre učestvovanja u ratnim sukobima na područjima bivše SFRJ bio je zdrav. Učestvovao je u borbenim dejstvima na području Hrvatske kao dobrovoljac 1991. godine tako što je iz ratom zahvaćenih područja izvlačio vojnu tehniku u Zagrebu, Kninu, Slunju i drugim mestima, a potom i na području BiH kao mobilisano lice gde je 14.04.1992. godine prilikom pretresa i čišćenja terena ranjen u Zvorniku eksplozivnom napravom koju je postavila neprijateljska vojska. Tom prilikom zadobio je povredu u vidu prostrelne rane na desnoj butini i u predelu desne prepone. Nakon povređivanja, imao je zdravstvenih tegoba koje su uticale i na njegovo psihičko stanje, što je iziskivalo lečenje od strane neuropsihijatra kojem se prvi put obratio 2004. godine. Rešenjem Opštinske uprave Opštine Kula – Odeljenje za opštu upravu i opšte poslove br. 02-580-25/99 od 17.11.1999. godine priznat mu je vojni invaliditet 50%. Nakon toga, 28.02.2002. godine podneo je tužbu za naknadu nematerijalne štete. Postupak je okončan u njegovu korist donošenjem pravnosnažne presude Opštinskog suda u Novom Sadu P 3900/03 od 07.12.2013. godine kojom je pravni prethodnik tužene obavezan da mu naknadi nematerijalnu štetu za pretrpljeni strah, pretrpljene fizičke bolove, duševne bolove zbog naruženosti i duševne bolove zbog umanjenja životne aktivnosti u iznosima bliže navedenim u toj odluci.

Dana 15.07.2004. godine tužiocu je postavljena dijagnoza F-43 (PTSP) od strane specijaliste neuropsihijatra Doma zdravlja u Kuli. Na kontrolnim pregledima kod istog neuropsihijatra, zatim na VMA i u Opštoj bolnici u Somboru u narednom periodu postavljene su mu dijagnoze F-32.1 i F-32.3 (koje se odnose na različite oblike depresije), F-43.1 (posttraumatski poremećaj) i F-62 (trajni poremećaj ličnosti posle katastrofičnih iskustava). Lečen je na Odeljenju psihijatrije OB Sombor u više navrata (od 09.10.2007. do 23.10.2007. godine, od 29.01.2008. do 20.02.2008. godine i od 25.01.2011. do 11.04.2011. godine), a u otpusnim listama su potvrđene navedene dijagnoze. Nakon toga, tužilac je imao više kontrolnih pregleda sve do 12.02.2014. godine. Neuropsihijatrijskim veštačenjem je, pored ostalog, utvrđeno da je F-43.1 šifra za postraumatski poremećaj (PTSP) kao poremećaj izazvan zastrašujućim događajem – stresorom, čiji simptomi (napetost, neraspoloženje, bezvoljnost, niska tolerancija na frustraciju, flešbek epizode, košmarni snovi i dr.) počinju do tri meseca nakon stresnog događaja, a u određenom broju slučajeva mogu se pojaviti više godina nakon poremećaja, da je kod tužioca došlo do pojave PTSP posle katastrofičnog iskustva kao posledica ranjavanja u toku ratnih dejstava, što je vremenom dovelo do trajnog iscrpljenja njegovih adaptivnih sposobnosti i trajnog oštećenja psihičkog zdravlja, da se krajem lečenja može smatrati 16.09.2019. godine, a tretmani koji će biti nadalje služiće za umanjenje posledica psihičkih promena i subjektivno lakše podnošenja sopstvene disfunkcionalnosti, lečenje je samo simptomatsko, leče se samo posledice, odnosno umanjenje njihovog intenziteta, a ne i uzročnost. Kod tužioca postoji uzročno- posledična veza između događaja tokom ratnih dejstava u kojima je učestvovao i njegovog sadašnjeg psihičkog stanja (dugogodišnja – višegodišnje duševna patnja i dr.) usled čega je došlo do trajnih promena u vidu umanjenja životne aktivnosti za 25% trajno. Usled toga tužilac trpi duševne bolove srednjeg intenziteta sa povremenim intenziviranjem na srednji i ređe visoki nivo u trajanju od 30 minuta do nekoliko sati kada se priseća događaja. Povrede koje je tužilac zadobio u saobraćajnoj nezgodi 1996. godine i nakon pada 2005. godine nisu od uticaja na njegovo zdravstveno stanje.

Kod ovako utvrđenog činjeničnog stanja, nižestepeni sudovi su pozivajući se na član 376. stavovi 1. i 2. Zakona o obligacionim odnosima ocenili kao neosnovan istaknuti prigovor zastarelosti potraživanja, nalazeći da je tužba podneta u rokovima iz navedene zakonske odredbe, obavezujući tuženu da tužiocu naknadi pretrpljenu nematerijalnu štetu. Ovo stoga što se u slučaju psihičkog oboljenja kao uzročnika umanjenja životne aktivnosti kao vida naknade nematerijalne štete koje zahteva lečenje u dužem vremenskom periodu, i nekad i doživotno, početak roka zastarelosti računa se od dana kada se zdravstveno stanje obolelog konsolidovalo i kada se dalje lečenje provodi u cilju održavanja njegovog zdravlja na tom nivou, odnosno sprečavanja daljih pogoršanja.

Prema oceni Vrhovnog suda osnovano se revizijom tužene ukazuje da su nižestepen odluke zasnovane na pogrešnoj primeni materijalnog prava.

Odredbama člana 376. Zakona obligacionim odnosima (ZOO) propisana su dva roka zastarelosti potraživanja naknade štete – rok od tri godine koji teče od kada je oštećeni doznao za štetu i za lice koje je štetu učinilo (stav 1.) i rok od pet godina koji teče od kada je šteta nastala (stav 2.). Pri tome, rok od tri godine propisan stavom 1. navedenog člana teče i ističe u okviru roka od pet godina, jer je stavom 2. ovog člana predviđeno da potraživanje naknade štete u svakom slučaju zastareva protekom tog roka.

Odredbom člana 377. stav 1. ZOO propisano je da potraživanje naknade štete pričinjene krivičnim delom prema odgovornom licu zastareva kad istekne vreme određeno za zastarelost krivičnog gonjenja za to krivično delo.

Kada je reč o nematerijalnoj šteti, rok zastarelosti od pet godina iz odredbe člana 376. stav 2. ZOO ne počinje da teče od dana konkretnog događaja već od dana nastanka štete, od onog dana kada su pojedini vidovi te štete dobili oblik konačnog stanja. Rok zastarelosti potraživanja naknade štete za duševne bolove zbog umanjenja životne aktivnosti usled psihičkog oboljenja – PTSP počinje da teče od dana kada je bolest iz akutne faze prešla u hroničnu fazu, koje oboljenje može da zahteva dugogodišnje lečenje, ponekad i doživotno.

Međutim, kada je reč o šteti prouzrokovanoj pripadnicima bivše JNA (uključujući i dobrovoljce i pripadnike TO) u oružanim sukobima sa paravojnim formacijama bivših republika SFRJ do dana njihovog međunarodnog priznanja od strane Generalne skupštine OUN od 22.05.1992. godine, kao što je to ovde slučaj. smatra se da je prouzrokovana krivičnim delom oružane pobune iz člana 124. KZ Jugoslavije, pa se na rok pa njeno potraživanje zastareva u roku od 15 godina, propisanom za zastarelost krivičnog gonjenja za to delo kao privilegovanom roku zastrelosti (član 377. ZOO). Stoga na zastarelost potraživanja naknade štete prouzrokovane krivičnim delom nije od uticaja momenat saznanja za konačni obim štete, jer je reč o roku zastarelosti čijim protekom oštećeni apsolutno gubi pravo na potraživanje naknade štete. Kako nematerijalna šteta nije element bića krivičnog dela oružane pobune, početak toka roka zastarelosti krivičnog gonjenja se vezuje za vreme izvršenja krivičnog dela, a ne za trenutak kada je oštećeni trpeo duševne bolove zbog umanjenja životne aktivnosti, kao kasnije nastupele posledice izvršenog krivičnog dela, koja ne utiče na zastoj i prekid zastarevanja krivičnog gonjenja.

U konkretnom slučaju, prema činjeničnom utvrđenju tužilac je bio učesnik ratnih dešavanja na područjima bivše SFRJ i to u Hrvatskoj 1991. godine kao dobrovoljac i u BiH 1992. godine kao pripadnik TO gde je i ranjen 14.04.1992. godine. Psihičke tegobe je počeo da oseća po povratku sa ratišta. Od 2004. godine se lečio kod neuropsihijatra kada mu je postavljena dijagnoza PTSP. Reč je o psihičkom oboljenju – postraumatski stresni poremaćaj (PTSP), od kojeg je tužilac oboleo nakon učešća na ratištima na područjima bivše SFRJ tokom 1991. i 1992. godine, koje može da zahteva dugogodišnje lečenje, ponekad i doživotno.

U takvoj situaciji, bez obzira što je prema nalazu i mišljenju veštaka neuropsihijatra lečenje tužioca od PTSP okončano tek 16.09.2019. godine, što bi ukazivalo da je oboljenje konačni oblik dobilo više od 15 godina od prestanka štetnog događaja koji ga je izazvao, tako dat nalaz je u suprotnosti sa određenim opštim saznanjima o posttraumatskom stresnom poremećaju iz brojnih sporova za naknadu štete koji upućuju na to da se ovaj vid poremećaja po pravilu javlja u roku od šest meseci, a najdalje godinu dana od traumatskog događaja, kao akutna faza u kojoj se ispoljavaju simptomi (nesanica, nervoza, promena raspoloženja i slično), koja vremenom prerasta u hronični poremećaj. Završetak lečenja, za koji momenat veštak i sudovi vezuju konačno stanje posttraumatskog stresnog poremećaja i nastanak štete – početak roka zastarelosti, nije relevantan faktor. I tužilac u svom iskazu tvrdi da je odmah po završetku rata osetio tegobe (koje se javljaju u akutnoj fazi), ali da se nije javljao lekaru, već je to učinio mnogo kasnije, u toku 2004. godine, što znači da su te tegobe postojale sve vreme do javljanja lekaru i da je poremaćaj vremenom postao hroničan. Osim toga, uzrok nastanka PTSP je u vezi sa učešćem tužioca na ratnim dejstvima zahvaćenim područjima bivše SFRJ tokom 1991. i 1992. godine, u kojima je tužilac učestvovao do ranjavanja. Kod tužioca su se već po povratku sa ratišta ispoljili simptomi tog poremaćaja koji tada nije dijagnostikovan i lečen, njegovim propustom da zatraži pomoć lekara. Postavljanjem dijagnoze tužilac je samo saznao za medicinski naziv psihičkog poremećaja koji je kod njega prisutan već dugi niz godina, u početku kao akutni, a zatim i hronični poremećaj i započeo lečenje.

U takvoj situaciji, po oceni Vrhovnog suda subjektivni momenat saznanja za poremećaj od koga oštećeni boluje i započinjanje lečenja, odnosno završetak lečenja nije od uticaja na početak objektivnog roka zastarelosti od 15 godina u kome nastupa zastarelost potraživanja naknade štete po osnovu krivičnog dela, koji je ovde do podnošenja tužbe 01.04.2021. godine protekao.

Na osnovu člana 416. stav 1. ZPP, Vrhovni sud je odlučio kao u stavu drugom izreke.

Tužena je uspela u postupku po reviziji, pa joj na osnovu članova 153. stav 1, 154, 162. (zastupanje od strane javnog pravobranilaštva), 163. stav 2. i 165. stav 2. ZPP pripadaju troškovi celog postupka prema ostvareno uspehu u sporu. Visina je odmerena na ime traženih troškova za sastav odgovora na tužbu 9.000,00 dinara, sastav žalbe i revizije po 18.000,00 dinara prema važećoj Advokatskoj tarifi u vreme preduzimanja tih radnji.

Imajući u vidu napred izneto, Vrhovni sud je na osnovu člana 165. stav 2. ZPP odlučio kao u stavu trećem izreke.

Predsednik veća – sudija

Mirjana Andrijašević, s.r.

Za tačnost otpravka

Zamenik upravitelja pisarnice

Milanka Ranković