Vrhovni sud, u veću sastavljenom od sudija: Branka Stanića, predsednika veća Tatjane Miljuš, Tatjane Đurica, Mirane Andrijašević i Vladislave Milićević, članova veća, u parnici po tužbi tužioca Tradeunique DOO Beograd, čiji su punomoćnici Goran Atanasković i Jadranko Kecman, advokati u ..., protiv tuženog JP „Inđija put“ Inđija, čiji je punomoćnik Slavko Aćimović advokat u ..., i Opštine Inđija, koju zastupa pravobranilaštvo Opštine Inđija, radi vraćanja menice i brisanja hipoteke, odlučujući o reviziji tuženog JP „Inđija put“ Inđija izjavljenoj protiv presude Privrednog apelacionog suda 6Pž 2901/22 od 05.10.2023. godine, u sednici veća održanoj 18.02.2025. godine, doneo je

R E Š E NJ E

DOZVOLJAVA SE odlučivanje o posebnoj reviziji tuženog JP „Inđija put“ Inđija, izjavljenoj protiv presude Privrednog apelacionog suda 6Pž 2901/22 od 05.10.2023. godine.

USVAJA SE revizija, UKIDAJU SE presuda Privrednog apelacionog suda 6Pž 2901/22 od 05.10.2023. godine u I i u III stavu izreke i presuda Privrednog suda u Beogradu P 4668/20 od 30.11.2021. godine u II i u III stavu izreke, i u tom delu se predmet vraća prvostepenom sudu na ponovno suđenje.

O b r a z l o ž e nj e

Privredni sud u Beogradu je doneo presudu 2P 4668/20 dana 30.11.2021. godine kojom je u I stavu izreke konstavovao da je tužba povučena u odnosu na tuženog Opštinu Inđija; u II stavu izreke konstavovao da usvaja tužbeni zahtev i obavezao tuženog JP „Inđija put“ Inđija da tužiocu vrati blanko menice serijskih brojeva AB 7326492, AB 7326493, AB 7326494, AB 7326495 i AB 7326496 sa meničnim ovlašćenjem od 09.08.2011. godine; u III stavu izreke zabranio tuženom JP „Inđija put“ Inđija naplatu po osnovu menica serijskih brojeva AB 7326492, AB 7326493, AB 7326494, AB 7326495 i AB 7326496; u IV stavu izreke naložio istom tuženom izdavanje brisovne izjave i brisanje hipoteke na katastarskim parcelama broj 7327/1, 7327/3, 7331/2, 7331/3, 7332/0, 7333/0, 7334/0, 7335/0, 7336/1 i 7336/2 KO Inđija 2, upisane na osnovu založne izjave tužioca overene u Opštinskom sudu u Inđiji Ov br. 2456/08 od 19.906.2008. godine; u V stavu izreke obavezao tuženog JP „Inđija put“ Inđija da naknadi tužiocu troškove parničnog postupka u iznosu od 60.300,00 dinara, sa zakonskom zateznom kamatom od dana izvršnosti presude do konačne isplate i u VI stavu izreke obavezao tužioca da tuženom Opština Inđija naknadi troškove parničnog postupka u iznosu od 28.500,00 dinara.

Privredni apelacioni sud je presudom 6Pž 2901/22 od 05.10.2023. godine u I stavu izreke odbio kao neosnovanu žalbu tuženog JP „Inđija put“ Inđija i potvrdio presudu Privrednog suda u Beogradu P 4668/20 od 30.11.2021. godine u stavu II i III izreke, u II stavu izreke ukinuo presudu Privrednog suda u Beogradu P 4668/20 od 30.11.2021. godine u stavu IV izreke i u tom delu odbacio tužbu, u III stavu izreke preinačio odluku o troškovima postupka sadržanu stavu V izreke presude Privrednog suda u Beogradu P 4668/20 od 30.11.2021. godine tako što je obavezao tuženog JP „Inđija put“ Inđija da tužiocu na ime troškova postupka plati iznos od 12.395,19 dinara, sa zakonskom zateznom kamatom od izvršnosti presude do konačne isplate.

Tuženi JP „Inđija put“ Inđija (u daljem tekstu „tuženi“) je podneo blagovremenu reviziju, pozivom na odredbe člana 404. Zakona o parničnom postupku, kojom pobija pravnosnažnu presudu donetu u drugom stepenu u usvajajućem delu za tužbeni zahtev i u delu odluke o troškovima postupka, zbog pogrešne primene materijalnog prava.

Vrhovni sud je odlučio da dozvoli posebnu reviziju, po odredbama člana 404. Zakona o parničnom postupku („Službeni glasnik RS“ br. 72/2011 … 10/2023 - dr. zakon), radi usaglašavanja sudske prakse.

Vrhovni sud je ispitao pobijanu presudu po odredbama člana 408. Zakona o parničnom postupku i zaključio da je revizija osnovana.

Prema činjeničnom stanju na osnovu kog je doneta pobijana presuda, utvrđenom od strane prvostepenog suda, tužilac i Direkcija za izgradnju Opštine Inđija JP (pravni prethodnik tuženog JP „Inđija put“ Inđija), zaključili su Ugovor o zakupu ostalog neizgrađenog građevinskog zemljišta 26.03.2007. godine i Ugovor o plaćanju naknade za uređenje građevinskog zemljišta 03.04.2007. godine, a zatim 04.08.2011. godine Sporazum kojim je precizirana dinamika isplate preostalog duga. Tužilac je u skladu sa članom 10. Sporazuma predao tuženom menično ovlašćenje i pet blanko sopstvenih menica kao sredstvo obezbeđenja plaćanja po osnovu zakupnine i naknade za uređenje građevinskog zemljišta sa obračunatom zateznom kamatom, odnosno do iznosa preostalog duga. Radi obezbeđenja novčanog potraživanja tuženog (odnosno njegovog pravnog prethodnika) kao poverioca, u iznosu od 106.437.581,00 dinara, iz Ugovora o zakupu ostalog neizgrađenog građevinskog zemljišta od 26.03.2007. godine i Ugovora o plaćanju naknade za uređenje građevinskog zemljišta od 03.07.2007. godine, upisana je sudska hipoteka na nepokretnosti čiji je vlasnik tužilac, zemljištu u građevinskom području na određenim katastarskim parcelama upisanim u list nepokretnosti 8933 KO Inđija. Nije sporno da je tužilac isplatio glavni dug prema tuženom dana 19.10.2016. godine. Preostalo dugovanje odnosi se na iznos kamate.

Na osnovu tako utvrđenog činjeničnog stanja, prvostepeni sud je zaključio da je tužbeni zahtev osnovan sa razloga što je potraživanje tuženog prema tužiocu, radi čijeg obezbeđenja je tužilac dao menice tuženom, zastarelo, u kom smislu je postalo neutuživo. Prvostepeni sud je primenio rok zastarelosti predviđen Zakonom o obligacionim odnosima, jer su tužilac i tuženi bili u ugovornom – poslovnom odnosu.

Drugostepeni sud smatra da je prvostepeni sud pravilno zaključio da se imaju primeniti odredbe Zakona o obligacionim odnosima kojima je regulisana zastarelost potraživanja sporednog davanja u vidu kamate, na koje se odnosi preostalo potraživanje tuženog prema tužiocu. Rok zastarevanja propisan je odredbom člana 372. stav 1. Zakona o obligacionim odnosima, prema kome, kada glavno potraživanje prestane na bilo koji način propisan Zakonom o obligacionim odnosima i bez obzira na rok zastarelosti glavnog potraživanja, kamata zastareva za tri godine od dospelosti svakog pojedinačnog davanja. U konkretnom slučaju rok zastarelosti potraživanja po osnovu kamate počeo je da teče 19.10.2016. godine, kao dana kada je potraživanje na ime glavnog duga prestalo ispunjenjem od strane tužioca. Došlo je do prekida zastarelosti potraživanja u smislu odredbe člana 387. Zakona o obligacionim odnosima dana 06.12.2016. godine, potpisivanjem izvoda otvorenih stavki kojim je evidentiran dug tuženog prema tužiocu, te je rok zastarelosti počeo iznova da teče 06.12.2016. godine, u smislu člana 392. Zakona o obligacionim odnosima i protekao je sa danom 16.12.2019. godine, a tužilac nije dokazao da je u smislu odredaba člana 388. Zakona o obligacionim odnosima prekinuo zastarelost. Dakle, kako je zastarelo potraživanje tuženog prema tužiocu po osnovu kog je tužilac tuženom predao predmetne menice na koje se odnosi tužbeni zahtev tužioca, tuženi je obavezan da iste vrati tužiocu i zabranjena je prvotuženom naplata po osnovu istih.

Drugostepeni sud obrazlaže da se ne radi o javnom prihodu, odnosno kamati nastaloj po osnovu javnog prihoda, sa razloga koje je naveo prvostepeni sud i koje razloge prihvata i na njih upućuje i drugostepeni sud. Prema razlozima sadržanim u prvostepenoj presudi, prvostepeni sud je našao da se u konkretnom slučaju ne radi o prihodima iz javnopravnog odnosa u smislu člana 2a. Zakona o poreskom postupku i poreskoj administraciji, prema kojoj odredbi se taj zakon primenjuje na izvorne javne prihode jedinice lokalne samouprave koje te jedinice utvrđuju, naplaćuju i kontrolišu u javnopravnom odnosu, kao i na sporedna poreska davanja po tim osnovima, već se radi o prihodima koji tuženi stiče iz ugovorima zasnovanih obligaciono-pravnih odnosa stranaka, kao odnosa koje su ugovorne stranke svojom voljom zasnovale i kojima tuženi kao javno preduzeće ne postupa iz pozicije jače volje. Nadalje, prvostepeni sud smatra da je potraživanje tuženog prema tužiocu zastarelo i po odredbama meničnog prava. Kako je iz sadržine meničnog pisma – ovlašćenja i Sporazuma, utvrđeno da se menice do iznosa preostalog duga po osnovu zakupnina i naknada za uređivanje građevinskog zemljišta mogu popuniti i da se tuženi iz istih može naplatiti u slučaju da društvo ne plati najmanje pet dosepelih rata iz člana 6. i 7. Sporazuma, a poslednja rata je dospela 15.08.2016. godine, prvostepeni sud je zaključio da su i same menice kao sredstvo obezbeđenja navedenog potraživanja mogle dospeti najkasnije u trenutku dospeća poslednje rate duga, odnosno 15.08.2016. godine. Primenom trogodišnjeg roka iz člana 78. stav 1. Zakona o menici zaključio je da je prestalo potraživanje tuženog zastarom i po menici kao sredstvu obezbeđenja. Iz toga izvodi zaključak da tužilac (u obrazloženju prvostepene presude na šestoj strani omaškom navedeno „tuženi“) ima pravni interes da traži da se vrate menice date kao sredstvo obezbeđenja potraživanja čija je zastarelost nastupila, u cilju rešavanja pravno neizvesne situacije između parničnih stranaka, a sve na osnovu zaključka da je nastupila zastarelost potraživanja tuženog prema tužiocu, u kom smislu je isto postalo neutuživo.

Vrhovni sud zaključuje da razlozi nižestepenih sudova nemaju utemeljenje u materijalnom pravu.

Zakonom o planiranju i izgradnji („Službeni glasnik RS“ br 47/03 i 34/06) koji je važio u vreme kada su tužilac i Direkcija za izgradnju opštine Inđija JP (pravni prethodnik tuženog) zaključili Ugovor o zakupu ostalog neizgrađenog građevinskog zemljišta od 26.03.2007. godine i Ugovor o plaćanju naknade za uređenje građevinskog zemljišta od 03.04.2007. godine, kojim su između ostalog određeni i uslovi uređivanja i korišćenja građevinskog zemljišta i izgradnje objekta, odredbom člana 74. naknadu za uređivanje građevinskog zemljišta plaća investitor. Visina naknade za uređivanje građevinskog zemljišta utvrđuje se ugovorom koji zaključuju opština, odnosno preduzeće ili druga organizacija iz člana 72. stav 3. tog zakona (koju radi obezbeđivanja uslova za uređivanje, korišćenje, unapređivanje i zaštitu građevinskog zemljišta osniva opština), i investitor, na osnovu kriterijuma i merila koja utvrđuje opština. Tim ugovorom uređuju se međusobni odnosi u pogledu uređivanja građevinskog zemljišta, visina naknade za uređivanje građevinskog zemljišta, dinamika plaćanja naknade, kao i obim, struktura i rokovi za izvođenje radova na uređivanju zamljišta. Prema odredbi člana 78. tog zakona, naknada za korišćenje ostalog građevinskog zemljišta plaća se po merilima, visini, načinu i rokovima plaćanja, kao i prinudne naplate naknade, po odredbama člana 77. istog zakona, kojim je u stavu pet propisano da bliže kriterijume, merila, visinu, način i rokove plaćanja naknade propisuje opština, a u stavu šest da se prinudna naplata te naknade vrši po propisima kojima se uređuje poreski postupak i poreska administracija. Prema članu 80. istog zakona, opština se stara o racionalnom korišćenju ostalog građevinskog zemljišta i može da ga pribavlja, uređuje, daje u zakup ili otuđuje u skladu sa zakonom, pod uslovima propisanim članom 81. tog zakona. Prema odredbi člana 82. navedenog zakona, o davanju ostalog neizgrađenog građevinskog zemljišta u državnoj svojini u zakup zaključuju se ugovor između opštine, odnosno preduzeća ili druge organizacije iz člana 72. stav 3. tog zakona, i lica kome se zemljište daje u zakup. Taj ugovor sadrži i podatke o roku i načinu plaćanja naknade za uređivanje zemljišta.

Prema odredbama Zakona o finansiranju lokalne samouprave („Službeni glasnik RS“ br. 62/2006) koji je bio na snazi u vreme zaključenja navedenih ugovora između tužioca i pravnog prethodnika tuženog JP „Inđija put“ Inđija, kojim je uređeno obezbeđivanje sredstava opštinama i gradovima članu 6. Zakona jedinici lokalne samouprave pripadaju izvorni prihodi ostvareni na njenoj teritoriji i to između ostalih naknade za korišćenje građevinskog zemljišta, naknade za uređivanje građevinskog zemljišta, prihodi od davanja u zakup nepokretnosti u državnoj svojini koje koristi jedinica lokalne samouprave, a njihove stope kao i način i merila za određivanje visine utvrđuje skupština jedinica lokalne samouprave, svojom odlukom.

Odredbama Zakona o poreskom postupku i poreskoj administraciji („Službeni glasnik RS“ br 80/2002 ... 63/2006 – ispr. dr. Zakona) koji je bio na snazi u vreme zaključenja navedenih ugovora, na koga upućuje Zakon o planiranju i izgradnji u napred citiranim odredbama, uređen je postupak utvrđivanja, naplate i kontrole javnih prihoda na koje se ovaj zakon primenjuje. Kako se navedenom odredbom Zakona o planiranju i izgradnji ovaj zakon primenjuje i na postupak naplate naknade za uređivanje građevinskog zemljišta, a prema članu 3. ako je drugim zakonom pitanje iz oblasti koju uređuje ovaj zakon uređeno na drukčiji način, primenjuju se odredbe ovog zakona, to znači da se i odredbe o zastarelosti, kao načinu prestanka poreske obaveze imaju primeniti i na prihode jedinica lokalne samouprave na ime naknade za uređivanje građevinskog zemljišta, kako je napred obrazloženo. Prema članu 23. stav 2. Zakona o poreskom postupku i poreskoj administraciji, istekom roka zastarelosti neplaćeni porez i sporedna poreska davanja obezbeđeni zalogom ili hipotekom mogu se namiriti samo iz opterećene stvari, ako je zaloga ili hipoteka upisana u nadležni registar a prema odredbi člana 114, rok zastarelosti prava na naplatu poreza i sporednih poreskih davanja počinje da teče od prvog dana naredne godine od godine u kojoj je obaveza poreskog dužnika dospela za plaćanje (stav 3.), a pravo poreske uprave na naplatu poreza i sporenih poreskih davanja zastareva za pet godina od dana kada je zastarelost počela da teče (stav 1.).

Iz napred navednog proizilazi da je pogrešan zaključak nižestepenih sudova da se u konkretnom slučaju parnične stranke tužilac i tuženi JP „Inđija put“ Inđija nalaze u međusobnom poslovnom odnosu na osnovu zaključenih Ugovora o zakupu ostalog neizgrađenog građevinskog zemljišta od 26.03.2007. godine i Ugovora o plaćanju naknade za uređenje građevinskog zemljišta od 03.04.2007. godine koji je uređen pravilima Zakona o obligacionim odnosima.

Naprotiv, proizilazi da se radi o ugovorima koje jedinica lokalne samouprave zaključuje u vršenju javnih ovlašćenja koja su joj poverena Zakonom o planiranju i izgradnji radi uređivanja korišćenja građevinskog zemljišta, u kojima upravo jedinica lokalne samouprave određuje visinu naknade i način i rokove u kojima investitor plaća naknadu za korišćenje i za uređenje zemljišta. Izričitom citiranom odredbom Zakona o planiranju i izgradnji, prema kojoj se primenjuje Zakon o poreskom postupku i poreskoj administraciji, direktno se upućuje na primenu odredaba tog zakona kao posebnog, a ne na primenu odredaba Zakona o obligacionim odnosima, što se po stanovištu ovog suda odnosi i na zastarelost.

Nižestepeni sudovi nisu primenili pravilno materijalno pravo kojim je uređeno pitanje zastarelosti konkretnih potraživanja za koje je tužilac predao menice tuženom, odnosno njegovom pravnom prethodniku, a u odluci o tužbenom zahtevu za vraćanje menica i zabranu naplate po osnovu menica rukovodili su se pogrešnim stavom o zastarelosti novčanog potraživanja iz ugovora. Zbog toga je Vrhovni sud ukinuo prvostepenu i drugostepenu presudu i u odnosnom delu vratio predmet prvostepenom sudu na ponovno suđenje.

Pogrešan je stav prvostepenog suda da je potraživanje tuženog JP „Inđija put“ Inđija po pravilima meničnog prava takođe zastarelo. Prvostepeni sud je utvrdio da je meničnim ovlašćenjem tužilac ovlastio pravnog prethodnika tuženog da blanko menice popuni u skladu sa članom 10. stav 2. Sporazuma, kao sredstvo obezbeđenja plaćanja zakupnine i naknade za uređenje građevinskog zemljišta sa obračunatom zahteznom kamatom, odnosno do iznosa preostalog duga.

U situaciji kada je tužilac dao poveriocu blanko menice sa meničnim ovlašćenjem na popunjavanje menica do iznosa preostalog duga po osnovu zakupnina i naknada za uređivanje građevinskog zemljišta predviđenih sporazumom, sa obračunatom zateznom kamatom, tako da se menice mogu popuniti i tuženi se iz istih može naplatiti u slučaju da tužilac ne plati najmanje pet dospelih rata, a poslednja je dospela 15.08.2016. godine, pogrešno je shvatanje da su i same menice kao sredstvo obezbeđenja navedenog potraživanja mogle dospeti najkasnije u trenutku dospeća poslednje rate duga, odnosno 15.08.2016. godine, jer to iz utvrđene sadržine meničnog ovlašćenja, ne preoizilazi. Samo je ovlašćenje, a ne i obaveza pod pretnjom gubitka prava na strani tuženog kao imaoca menice, da te menice popuni već o danu dospeća novčane obaveze po ugovoru, ali ga to ne sprečava da menice popuni i u nekom kasnijem trenutku, sve do prestanka novčane obaveze. Do popunjavanja, blanko menica i nema karakter menice u smislu Zakona o menicama, kao hartije od vrednosti, pa se ne može govoriti o zastarelosti menično-pravnih zahteva u smislu člana 78. Zakona o menici.

Dakle, razlozi koje su dali nižestepeni sudovi za usvajanje tužbenog zahteva ne stoje. Osnovanost zahteva za vraćanje blanko menica sa meničnim ovlašćenjem iizabrani tuženom da naplati po osnovu tih menica, zavisiće od raspravljanja činjenica da li su zastarela sva potraživanja radi čijeg obezbeđenja su menice date, pravilnom primenom rokova zastarelosti na koje je napred ukazano.

Prema iznetim razlozima doneta je odluka po odredbi člana 416. stav 2. Zakona o parničnom postupku.

Predsednik veća – sudija

Branko Stanić, s.r.

Za tačnost otpravka

Zamenik upravitelja pisarnice

Milanka Ranković