Presudom Apelacionog suda u Novom Sadu Gž1 1998/23 od 02.08.2023. godine, stavom prvim izreke, delimično je usvojena žalba tužene, pa je delimično preinačena presuda Osnovnog suda u Kikindi, Sudska jedinica u Novom Kneževcu P1 194/22 od 07.06.2023. godine tako što je odbijen zahtev tužioca za isplatu preko iznosa od 3.276.197,30 dinara sa zahtevanom kamatom. Stavom drugim izreke, preinačena je odluka o troškovima postupka tako što je odbijen zahtev tužioca za naknadu troškova parničnog postupka preko iznosa od 287.612,00 dinara sa zahtevanom kamatom. Stavom trećim izreke, žalba tužene je odbijena i prvostepena presuda je potvrđena u preostalom pobijenom, a nepreinačenom delu. Stavom četvrtim izreke, odbijen je zahtev tužene za naknadu troškova žalbenog postupka.

Protiv pravnosnažne presude donete u drugom stepenu tužilac je blagovremeno izjavio reviziju u odnosu na odbijajući deo zahteva za isplatu glavnog duga i protiv rešenja o troškovima postupka sadržanog u drugostepenoj presudi zbog bitnih povreda odredaba parničnog postupka, pogrešno i nepotpuno utvrđenog činjeničnog stanja i pogrešne primene materijalnog prava, s pozivom na odredbu člana 403. stav 2. tačka 2. Zakona o parničnom postupku, dok je tužena izjavila reviziju pobijajući odluku sadržanu u stavu trećem izreke (u delu kojim je odbijena kao neosnovana žalba tužene i potvrđena prvostepena presuda u odnosu na glavno potraživanje) zbog pogrešne primene materijalnog prava sa predlogom da se o reviziji odluči kao izuzetno dozvoljenoj primenom člana 404. ZPP.

Vrhovni sud je ispitao pobijanu presudu u preinačujućem delu odluke u smislu člana 408. u vezi člana 403. stav 2. tačka 2. Zakona o parničnom postupku – ZPP („Službeni glasnik RS“, br. 72/11... 10/23) i utvrdio da je revizija tužioca osnovana.

U postupku nije učinjena bitna povreda odredaba parničnog postupka iz člana 374. stav 2. tačka 2. ZPP, na koju revizijski sud pazi po službenoj dužnosti.

Prema utvrđenom činjeničnom stanju, tužilac je bio u radnom odnosu kod tužene u periodu od 15.12.2009. godine do 17.05.2015. godine. Zasnovao je radni odnos na neodređeno vreme za obavljanje poslova lekara opšte medicine pri Odseku psihijatrije I. Odlukom direktora tužene od 08.02.2010. godine, tužiocu je odobrena specijalizacija iz psihijatrije na koju je Ministarstvo zdravlja dalo saglasnost rešenjem od 25.03.2010. godine. Između parničnih stranaka zaključen je Ugovor o specijalizaciji od 22.04.2010. godine kojim su regulisana međusobna prava i obaveze ugovarača. Tim ugovorom se tužilac između ostalog obavezao da nakon položenog specijalističkog ispita ostane u radnom odnosu u Specijalnoj bolnici za psihijatrijske bolesti „Sveti Vračevi“ Novi Kneževac, najmanje onoliko vremena koliko je na teret Specijalne bolnice za psihijatrijske bolesti sticao specijalizaciju odnosno koliko je trajala specijalizacija (član 5. tačka 7) i da ukoliko ne izvrši svoje obaveze prema tuženoj istoj naknadi štetu odnosno vrati sredstva zbog neizvršenja ugovorenih obaveza (član 18). Tužilac se nalazio na specijalizaciji od 06.04.2010. do 14.07.2014. godine, kada je položio specijalistički ispit, nakon čega je u radnom odnosu kod tužene proveo samo deo perioda čija dužina ugovorena Ugovorom o specijalizaciji. Radni odnos mu je prestao na osnovu Sporazuma o prestanku radnog odnosa od 30.04.2015. godine, kojim je predviđeno da tužiocu zaposlenom kao načelnik Odeljenja psihijatrije radni odnos kod tužene prestaje 17.05.2015. godine, radi zasnivanja radnog odnosa u KBC „Dragiša Mišović – Dedinje“ Beograd. Istim sporazumom u članu 3. stav 2, utvrđena je obaveza tužioca na vraćanje sredstava – troškova specijalizacije s obzirom da zaposleni nije proveo ugovoreno vreme u radnom odnosu nakon položenog specijalističkog ispita (nego samo 76,25% ugovorenog vremena) o čemu je sačinjen poseban sporazum 30.04.2015. godine i utvrđen ukupan dug tužioca prema tuženoj na dan njegovog sačinjavanja u iznosu od 4.296.544,00 dinara (što je dinarska protivvrednost 35.623,71 evro). Utvrđeni dug od 4.296.544,00 dinara tužilac je isplatio tuženoj jednokratno 27.05.2015. godine. Obavljanje specijalističkog staža tužilac je započeo 06.04.2010. godine. Prve dve godine specijalističkog staža tužilac je obavljao kod tužene, a druge dve godine je obavljao u Beogradu za koje vreme je tamo boravio i u tom periodu ostvarivao pravo na naknadu za odvojeni život od porodice odnosno naknadu zbog povećanih troškova života u vreme boravka u drugom mestu koji je imenovan kao terenski dodatak i po tom osnovu tužiocu je isplaćen ukupan iznos od 778.346,70 dinara. U spornom periodu tužena je isplatila tužiocu ukupno 4.296.544,00 dinara od čega po osnovu zarade iznos od 3.276.197,30 dinara, po osnovu odvojenog života – terenskog dodatka iznos od 778.346,70 dinara, po osnovu troškova školarine iznos od 170.000,00 dinara i po osnovu troškova polaganja ispita iznos od 72.000,00 dinara sve u procentu od 76,25%.

Polazeći od utvrđenog činjeničnog stanja, prvostepeni sud je s pozivom na odredbe Zakona o radu, Zakona o zdravstvenoj zaštiti i Pravilnika tužene o obrazovanju i stručnom usavršavanju zaposlenih, usvojio tužbeni zahtev nalazeći da je su predmetne odredbe Ugovora o specijalizaciji i Sporazuma o prestanku radnog odnosa ništave saglasno članu 103. stav 1. ZOO, pa je tužena u obavezi da tužiocu isplati naplaćeni novčani iznos koji je tužilac vratio tuženoj po osnovu zaključenog sporazuma, na ime naknade za specijalizaciju u ukupnom iznosu od 4.054.544,00 dinara sa zakonskom zateznom kamatom po osnovu člana 104., 214 i 277 ZOO.

Drugostepeni sud je prihvatio pravno stanovište prvostepenog suda u delu kojim je obavezana tužena da tužiocu vrati novčani iznos od 3.276.197,30 dinara, koji mu je isplaćen po osnovu zarade, u spornom periodu, kada se nalazio na specijalizaciji. Međutim, odlučujući o žalbi tužene preinačio je prvostepenu presudu i odbio zahtev tužioca za isplatu iznosa od 778.346,70 dinara, isplaćenih po osnovu troškova odvojenog života za poslednje dve godine specijalizacije (preko iznosa 3.276.197,30 dinara do 4.054.544,00 dinara ). Ovo nalazeći da je tužilac bio u obavezi da tuženoj shodno zaključenom Ugovoru o specijalizaciji i Sporazuma vrati ona sredstva koja su prouzrokovana isključivo troškovima specijalizacije, a koje čine troškovi odvojenog života u ukupanom iznosu od 778.346,70 dinara.

Vrhovni sud nalazi da se osnovano revizijom tužioca ukazuje da je pobijena drugostepena odluka (u preinačujućem delu odluke), doneta uz pogrešnu primenu materijalnog prava.

Članom 60. stav 1. i 4. Ustava RS, zajemčeno je pravo na rad u skladu sa zakonom i da svako ima pravo na poštovanje dostojanstva svoje ličnosti na radu, bezbedne i zdrave uslove rada, potrebnu zaštitu na radu, ograničeno radno vreme, dnevni, nedeljni odmor, plaćeni godišnji odmor, pravičnu naknadu za rad i na pravnu zaštitu za slučaj prestanka radnog odnosa, te da se niko tih prava ne može odreći.

Zakonom o radu („Službeni glasnik RS“, broj 24/05...95/18), kojim se kao matičnim zakonom uređuje sadržina prava na rad, saglasno ustavnoj odredbi da se pravo na rad jemči u skladu sa zakonom, propisano je da se prava, obaveze i odgovornosti iz radnog odnosa, odnosno po osnovu rada, uređuju ovim zakonom i posebnim zakonom, da se prava, obaveze i odgovornosti iz radnog odnosa uređuju kolektivnim ugovorom i ugovorom o radu, da se odredbe ovog zakona primenjuju i na zaposlene u državnim organima, organima teritorijalne autonomije i lokalne samouprave i javnim službama, ako zakonom nije drukčije određeno (član 2. stav 2). Prema odredbi člana 49. istog zakona, poslodavac je dužan da zaposlenom omogući obrazovanje, stručno osposobljavanje i usavršavanje kada to zahteva potreba procesa rada i uvođenje novog načina i organizacije rada, da je zaposleni dužan da se u toku rada obrazuje, stručno osposobljava i usavršava za rad. Troškovi obrazovanja, stručnog osposobljavanja i usavršavanja obezbeđuju se iz sredstava poslodavca i drugih izvora, u skladu sa zakonom i opštim aktom. U slučaju da zaposleni prekine obrazovanje, stručno osposobljavanje ili usavršavanje, dužan je da poslodavcu naknadi troškove, osim ako je to učinio iz opravdanih razloga.

Zakonom o zdravstvenoj zaštiti („Službeni glasnik RS“ broj 107/05...113/17) propisano je da se prava, dužnosti i odgovornosti zaposlenih u zdravstvenoj ustanovi, odnosno privatnoj praksi ostvaruju u skladu sa propisima o radu, ako ovim zakonom nije drugačije određeno (član 172), a da se pod stručnim usavršavanjem u smislu ovog zakona podrazumeva sticanje znanja i veština zdravstvenih radnika koje obuhvata specijalizacija i uže specijalizacije i da troškove stručnog usavršavanja zdravstvenih radnika snosi poslodavac (član 181). Članom 184. ovog zakona, propisano je da je zdravstveni radnik, odnosno zdravstveni saradnik dužan da zaključi ugovor sa zdravstvenom ustanovom, odnosno privatnom praksom o pravima, obavezama i odgovornostima za vreme stručnog usavršavanja u toku specijalizacije, odnosno uže specijalizacije (stav 9), da je zdravstveni radnik, odnosno zdravstveni saradnik dužan da u zdravstvenoj ustanovi iz plana mreže provede u radnom odnosu dvostruko duži period od perioda trajanja specijalizacije odnosno uže specijalizacije, po položenom specijalističkom ispitu (stav 10.). Zdravstveni radnik, odnosno zdravstveni saradnik može da obavlja zdravstvenu zaštitu iz oblasti koju specijalizira samo pod nadzorom ovlašćenog zdravstvenog radnika, odnosno zdravstvenog saradnika – mentora (stav 11).

Članom 154. Zakona o obligacionim odnosima („Službeni list SFRJ“ broj 29/78...“Službeni glasnik RS“ broj 18/20), propisano je da ko drugome prouzrokuje štetu dužan je naknaditi je, osim ukoliko ne dokaže da je šteta nastala bez njegove krivice. Prema članu 270. stav 1. ZOO, poverilac i dužnik mogu ugovoriti da će dužnik platiti poveriocu određene novčane iznose ili pribaviti neku drugu materijalnu korist ako ne ispuni svoju obavezu ili ako zadocni sa njenim ispunjenjem (ugovorna kazna).

Imajući u vidu citirane zakonske odredbe, proizlazi da se na prava, obaveze i odgovornosti zdravstvenih radnika i saradnika primenjuju opšti propisi o radu, pre svega Zakon o radu, osim u pogledu onih prava, obaveza i odgovornosti koje su Zakonom o zdravstvenoj zaštiti posebno uređene, kada se primenjuju odredbe tog zakona.

U konkretnom slučaju, stranke su zaključile ugovora o specijalizaciji i tužiocu je bilo poznato da nakon specijalizacije preuzima obavezu da radi kod tužene najmanje onoliko vremena koliko je trajala specijalizacija, a shodno članu 3. stav 2. sporazuma, tuženoj je isplatio 4.054.544,00 dinara.

Međutim, kako je tužilac bio specijalizant u radnom odnosu, da programi specijalizacije obuhvataju i neposredno pružanje zdravstvene zaštite, što podrazumeva i rad sa pacijentima na pružanju zdravstvene zaštite u skladu sa Zakonom o zdravstvenoj zaštiti, to za vreme trajnja specijalizacije ostvaruje pravo na platu i druga primanja iz radnog odnosa za obavljanje poslova i radnih zadataka na tom radnom mestu i u tom periodu. Sledom iznetog, tužilac nije u obavezi da tuženoj izvrši povraćaj sredstava koje je ostvario faktičkim radom, kao i sredstva koja su u funkciji takvog rada, jer se radi o naknadi za rad koja obuhvata pored prava na platu i pravo na isplatu drugih primanja iz radnog odnosa (naknada za odvojeni život, troškove specijalizacije i školarine), kao neotuđivog prava zaposlenog koje je zagarantovano članom 60. stav 4. Ustava RS, usled čega ne može biti predmet slobodnog raspolaganja, niti po osnovu ugovorene kazne koja je institut obligacionog prava, a ne radnog prava, pa je propisivanjem ugovorene kazne za slučaj neizvršavanja radne obaveze u istom trajanju koliko je trajala i specijalizacija, protivno odredbi člana 103. stav 1. Zakona o obligacionim odnosima.

Osim toga, troškove specijalizacije zaposlenog snosi poslodavac, a zauzvrat, zdravstveni radnik je dužan da po položenom specijalističkom ispitu u zdravstvenoj ustanovi iz Plana mreže provede u radnom odnosu dvostruko duži period od perioda trajanja specijalizacije. Posledice povrede te obaveze Zakonom o zdravstvenoj zaštiti nisu posebno uređene, a Zakonom o radu je prediđena situacija kada zaposleni prekine obrazovanje, stručno osposobljavanje ili usavršavanje, u kom slučaju je dužan da poslodavcu naknadi troškove, osim ako je to učinio iz opravdanih razloga. U konkretnom tužilac nije prekinuo usavršavanje već je, naprotiv, položio specijalistički ispit, nastavio rad u matičnoj ustanovi, a zatim u zdravstvenoj ustanovi iz plana mreže u skladu sa tada važećom Uredbom o Planu mreže zdravstvenih ustanova („Službeni glasnik RS“, br. 42/2006...68/2019).

Imajući u vidu napred navedeno, ne može se prihvatiti kao pravilan zaključak drugostepenog suda da je tužena u obavezi da tužiocu vrati samo naplaćeni iznos po osnovu zarade, odnosno plate 3.276.197,30 dinara, bez troškova specijalizacije koje čine i troškovi odvojenog života za poslednje dve godine specijalizacije koje je tužilac proveo na radu u Beogradu u iznosu 778.346,70 dinara. Naime, drugostepeni sud pogrešno nalazi da je tužilac kao specijalizant u obavezi da shodno zaključenom Ugovoru o specijalizaciji i sporazumima sa tuženom vrati tuženoj ona sredstva koja su prouzrokovana isključivo troškovima specijalizacije, ne uzimajući u obzir da su iznosi koje je tužena isplatila tužiocu po tom osnovu „terenski dodatak-odvojeni život“ bili osnov i za uplatu doprinosa za obavezno socijalno osiguranje. Stoga, tužiocu pripada pravo na isplatu novčanog iznosa koji je vratio tuženoj po osnovu zaključenog sporazuma, na ime troškova odvojenog života za poslednje dve godine specijalizacije u Beogradu u ukupnom iznosu od 778.346,70 dinara prema nalazu i mišljenju sudskog veštaka ekonomsko-finansijske struke, sa pripadajućom zakonskom zateznom kamatom.

Kako je preinačena drugostepena presuda i odbijena žalba tužene povodom revizije tužioca, to je preinačena pobijana drugostepena presuda u pogledu odluke o troškovima, tako što je potvrđena odluka o troškovima prvostepenog postupka.

Imajući u vidu navedeno Vrhovni sud je primenom člana 416. stav 1. ZPP odlučio kao u stavu prvom izreke.

Po oceni Vrhovnog suda, nisu ispunjeni uslovi iz člana 404. ZPP za odlučivanje o reviziji tuženog kao izuzetno dozvoljenoj.

Prema odredbi člana 404. ZPP, revizija je izuzetno dozvoljena zbog pogrešne primene materijalnog prava i protiv drugostepene presude koja se ne bi mogla pobijati revizijom, ako Vrhovni sud oceni da je potrebno razmotriti pravna pitanja od opšteg interesa ili pravna pitanja u interesu ravnopravnosti građana, ujednačiti sudsku praksu ili dati novo tumačenje prava (stav 1).

U konkretnom slučaju ne postoji ni potreba za razmatranje pravnih pitanja od opšteg interesa ili pravnih pitanja u interesu ravnopravnosti građana, niti je potrebno novo tumačenje prava. Specijalizacija, kao oblik stručnog usavršavanja uređena je Zakonom o zdravstvenoj zaštiti. Iz odredbi tog zakona proizlazi da je za vreme specijalizacije zaposleni i dalje u radnom odnosu u zdravstvenoj ustanovi koja mu je odobrila sepcijalizaciju, kao i da pod nadzorom mentora može da obavlja zdravstvenu zaštitu iz oblasti koju specijalizira. Pravilnikom o specijalizacijama i užim specijalizacijama zdravstvenih radnika i zdravstvenih saradnika („Službeni glasnik Republike Srbije“, br. 10/13... 109/14), koji je ministar zdravlja doneo na osnovu ovlašćenja iz navedenog zakona, između ostalog je predviđeno da se specijalistički staž obavlja na odgovarajućem fakultetu, u zdravstvenoj ustanovi i privatnoj praksi, odnosno Agenciji za lekove i medicinska sredstva, koji ispunjavaju uslove utvrđene tim aktom, a specijalizant ima obavezu da po predlogu mentora najmanje polovinu specijalističkog staža provede na klinikama nekog univerzitetskog centra.

Sledstveno izloženom, specijalizacija je poseban vid stručnog usavršavanja koji podrazumeva i rad sa pacijentima na pružanju zdravstvene zaštite, za vreme koga specijalizant ima pravo na zaradu, budući da zakonom nije drugačije propisano. Vraćanje isplaćene zarade ostvarene za to vreme, zbog neizvršenja obaveze specijalizanta da po položenom specijalističkom ispitu ostane u radnom odnosu u Specijalnoj bolnici za psihijatrijske bolesti „Sveti Vračevi“ Novi Kneževac, najmanje onoliko vremena koliko je na teret Specijalne bolnice za psihijatrijske bolesti sticao specijalizaciju odnosno koliko je trajala specijalizacija, bilo bi u suprotnosti sa članom 60. st. 1. i 4. Ustava Republike Srbije kojim su zajemčeni pravo na rad u skladu sa zakonom i pravo na pravičnu naknadu za rad. Zbog toga je, imajući u vidu da pobijana drugostepena presuda u delu kojim je odbijena žalba tužene ne odstupa od odluka revizijskog suda u istim ili bitno istovetnim činjeničnopravnim sporovima (rešenja Rev2 3121/2021 od 02.03.2022. godine i Rev2 3218/2021 od 14.12.2023. godine), na osnovu člana 404. stav 2. ZPP odlučeno je kao u drugom stavu izreke.

Ispitujući dozvoljenost revizije tuženog, u smislu člana 410. stav 2. tačka 5. ZPP, Vrhovni sud je utvrdio da revizija nije dozvoljena.

Odredbom člana 403. stav 3. ZPP propisano je da revizija nije dozvoljena u imovinskopravnim sporovima ako vrednost predmeta spora pobijanog dela ne prelazi dinarsku protivvrednost od 40.000 evra po srednjem kursu Narodne banke Srbije na dan podnošenja tužbe.

Tužba u ovoj parnici podneta je 05.12.2022. godine, radi utvrđenja ništavosti odredbe ugovora i sporazuma u delu novčanog potraživanja i isplate. Vrednost pobijenog dela pravnosnažne presude je 3.276.197,30 dinara. Ovaj iznos prema srednjem kursu NBS na dan podnošenja tužbe predstavlja dinarsku protivvrednost ispod 40.000 evra.

Imajući u vidu da se u konkretnom slučaju radi o imovinskom sporu koji se odnosi na novčano potraživanje ako ova vrednost predmeta spora pobijenog dela ne prelazi dinarsku protivvrednost 40.000 evra prema srednjem kursu Narodne banke Srbije na dan podnošenja tužbe to je Vrhovni sud primenom člana 403. stav 3. ZPP našao da revizija tužene nije dozvoljena.

Na osnovu izloženog Vrhovni sud je na osnovu člana 413. ZPP odlučio kao u stavu trećem izreke.

Tužilac je uspeo u postupku po reviziji pa mu na osnovu člana 153. stav 1, člana 154. stav 2. i člana 163. stav 2. ZPP pripadaju opredeljeni troškovi ovog postupka koji obuhvataju troškove na ime sastava revizije 33.750,00 dinara, kao i na ime sudskih taksi za reviziju u iznosu od 97.500,00 dinara i revizijsku odluku 97.500,00 dinara odmreno prema Tarifnom broju 1 i 2 Taksene tarife Zakona o sudskim taksama („Službeni glasnik RS“, br. 128/24... 106/15).

Na osnovu iznetog primenom člana 165. stav 2. ZPP Vrhovni sud je odlučio kao u stavu četvrtom izreke.

Predsednik veća - sudija

Mirjana Andrijašević, s.r.

Za tačnost otpravka

Zamenik upravitelja pisarnice

Milanka Ranković