Ispitujući pobijanu presudu u smislu člana 408. Zakona o parničnom postupku („Službeni glasnik RS“, br. 72/2011….10/2023, u daljem tekstu: ZPP), Vrhovni sud je ocenio da revizija tužioca nije osnovana.

U postupku nije učinjena bitna povreda odredaba parničnog postupka iz člana 374. stav 2. tačka 2. ZPP, na koju revizijski sud pazi po službenoj dužnosti, a u postupku pred drugostepenim sudom nisu učinjene ni druge bitne povrede odredaba parničnog postupka iz člana 374. st. 1. i 2. ZPP, zbog kojih se revizija može izjaviti.

Prema utvrđenom činjeničnom stanju, rešenjem tuženog od 03.04.1997. godine tužilac je penzionisan i utvrđeno mu je pravo na starosnu penziju počev od 16.12.1996. godine, uz uračunat staž osiguranja od 35 godina, 1 mesec i 27 dana. Tužilac je nakon penzionisanja nastavio da radi kao advokat, plaćajući doprinose za penzijsko i invalidsko osiguranje. Rešenjem tuženog od 13.03.2020. godine izmenjeno je prethodno rešenje, s obzirom da je tužilac prestao da obavlja advokatsku delatnost, a rešenjem istog organa od 17.08.2020. godine utvrđeno je da se ovim rešenjem menja rešenje od 13.03.2020. godine, te da se tužiocu određuje novi iznos starosne penzije od 01.02.2020. godine - 35.301,63 dinara. U izreci rešenja tužiocu je utvrđen staž za određivanje novog iznosa penzije od 22 godine 10 meseci i 16 dana, u kom periodu je tužilac nakon penzinisanja uplaćivao doprinos za PIO, s tim što je u obrazloženju rešenja navedeno da se za obračun ove penzije uzima staž od 9 godina 10 meseci i 3 dana, s obzirom da se staž osiguranja može obračunati najviše do 45 godina penzijskog staža. Kao ukupan ostvareni staž utvrđen je staž od 58 godina i 13 dana, a kao ukupan staž za obračun ovog iznosa penzije staž od 9 godina i 10 meseci i 3 dana.

Tužilac se 28.02.2022. godine obratio tuženom sa zahtevom da mu se za 13 godina i 13 dana uplaćenog doprinosa vrati iznos novca koji je za taj period tuženom uplatio, imajući u vidu da mu isti nije obračunat prilikom obračuna novog iznosa penzije, koji doprinos je on nakon isteka staža od 45 godina morao da uplaćuje kako bi mogao da obavlja svoju profesionalnu delatnost. Tuženi je 28.03.2022. godine zahtev tužioca za povraćaj doprinosa uputio na nadležnost Poreskoj upravi, Odeljenje za poresko računovodstvo, Filijala Valjevo, koji je 20.05.2022. godine ocenio da je obaveza po osnovu poreza i doprinosa za obavljanje samostalnih delatnosti za period od 01.07.1983. godine do 14.07.2019. godine, kao i od 26.08.2019. godine do 12.12.2019. godine pravilno utvrđena na osnovu pravnosnažnih rešenja i da tužilac nema iskazanih preplata na računima doprinosa za PIO. Tužilac se nakon dostavljanja obaveštenja Poreske uprave Valjevo obraćao tuženom ističući da Poreska uprava ne određuje kolika je visina doprinosa za PIO, već da samo sprovodi onako kako je utvrđeno od strane PIO Fonda, te da je PIO Fond bio dužan da Poresku upravu obavesti o prestanku obaveze plaćanja doprinosa, čime njegov zahtev nije povraćaj neke preplate za doprinose, već povraćaj neosnovano određenog i naplaćenog iznosa doprinosa. Prema nalazu i mišljenju sudskog veštaka postoje podaci o opomenama koje su dostavljene poreskom obvezniku, kao i reprogrami kojima je obveznik plaćao poreze i doprinose koji se javljaju u periodu od 2012 - 2019. godine, te da reprogram predstavlja odobrenje Poreske uprave da se dug može plaćati na utvrđene rate bez blokade računa. Za period od 30.11.2006. godine do 12.12.2019. godine, odnosno kada je trebalo da prestane obaveza tužioca za plaćanje doprinosa za PIO tužilac je tuženoj na ime doprinosa uplatio 844.219,11 dinara, a u pogledu zakonske zatezne kamate dat je nalaz u dve varijante: sa kamatom do dana podnošenja tužbe 03.10.2022. godine, za koji period je utvrđen iznos od 797.385,17 dinara i sa kamatom do 30.06.2023. godine kao dana veštačenja, za koji period je utvrđen iznos od 880.322,59 dinara.

Na ovako utvrđeno činjenično stanje, prvostepeni sud je primenio materijalno pravo iz odredbi Zakona o penzijskom i invalidskom osiguranju i ocenio da je tužbeni zahtev osnovan, jer je tuženi tužiocu nakon isteka 45 godina staža osiguranja izdavao rešenja za plaćanje, prihvatao i obračunavao isplate, omogućavao reprogram duga i upućivao opomene, odnosno potraživao i prihvatao uplate bez pravnog osnova.

Drugostepeni sud je preinačio prvostepenu presudu i pravilno tužbeni zahtev odbio kao neosnovan. Prema datim razlozima, tužilac je kao osiguranik samostalnih delatnosti nakon navršenih 45 godina staža, još 13 godina i 13 dana vršio uplate doprinosa za PIO na osnovu konačnog i pravnosnažnog upravnog akta čiju pravilnost nije osporavao u upravnom postupku, niti je vodio upravni spor, pa mu se u sudskom postupku u sporu za vraćanje stečenog bez osnova ne može pružiti sudska zaštita.

Neosnovano se navodima revizije osporava pravilna primena materijalnog prava.

Zakonom o penzijskom i invalidskom osiguranju („Službeni glasnik rS“ br. 34/2003...46/2019), propisano je da osiguranici samostalnih delatnosti jesu lica koja, u skladu sa zakonom, samostalno obavljaju privrednu ili drugu delatnost, ako nisu obavezno osigurana po osnovu zaposlenja (član 12. stav 1. tačka 1.); svojstvo osiguranika stiče se danom početka, a prestaje danom prestanka zaposlenja, obavljanja samostalne ili poljoprivredne delatnosti, odnosno obavljanja ugovorenih poslova (član 14. stav 1.); pravo na starosnu penziju, prevremenu starosnu penziju ostvaruje se posle prestanka osiguranja. Izuzetno od stava 1. ovog člana, osiguranici iz člana 12. stav 1. tačka 1. ovog Zakona koji obavljaju delatnost u skladu sa zakonom kojim se uređuje rad privatnih preduzetnika pravo na starosnu penziju, prevremenu starosnu penziju mogu ostvariti ispunjenjem uslova za sticanje prava za starosnu penziju (član 82a stav 1. i 4.).

Zakonom o doprinosima za obavezno socijalno osiguranje („Službeni glasnik RS“ br. 84/2004..95/2018) je propisano da doprinosima se obezbeđuju sredstva za finansiranje obaveznog socijalnog osiguranja, penzijskog i invalidskog osiguranja (član 2. stav 1. tačka 1.); doprinosi, u smislu ovog zakona su doprinosi za obavezno penzijsko i invalidsko osiguranje (član 3. stav 1. tačka 1. podtačka 1.); izrazi koji se koriste u ovom zakonu imaju sledeće značenje i to: obveznik doprinosa je osiguranik i poslodavac ili isplatilac prihoda, na čiji teret se plaća doprinos; preduzetnik je osiguranik-fizičko lice koje obavlja samostalnu privrednu, profesionalnu ili drugu delatnost u skladu sa zakonom po osnovu koje plaća porez na dohodak građana na prihode od samostalne delatnosti (član 6. stav 1. tačka 1. i 14.); obveznici doprinosa za penzijsko i invalidsko osiguranje su osiguranici, u skladu sa zakonom koji uređuje sistem obaveznog penzijskog i invalidskog osiguranja i to: preduzetnici (član 7. stav 1. tačka 6.); određena je osnovica doprinosa za preduzetnike koji u skladu sa zakonom koji uređuje porez na dohodak građana porez plaćaju na stvarni prihod (član 22.); za preduzetnike koji porez plaćaju na paušalno utvrđeni prihod, samostalne umetnike koji ostvaruju prihod od umetničke delatnosti, sveštenike, verske službenike i poljoprivrednike, izuzev lica iz člana 65b ovog Zakona, obavezu doprinosa utvrđuje rešenjem Poreska uprava (član 58.); doprinosi za preduzetnike iz člana 58. ovog Zakona plaćaju se u roku koji je zakonom kojim uređuje porez na dohodak građana utvrđen kao rok za plaćanje poreza po tom osnovu (član 60.); obveznici doprinosa ne mogu biti oslobođeni obaveze obračunavanja i plaćanja doprinosa (član 64. u vezi sa članom 7. tačka 6.).

Prema navedenim zakonskim odredbama tužilac je, iako je penzioner, osiguranik samostalne delatnosti koji u skladu sa zakonom obavlja samostalnu (advokatsku) delatnost, pa je zbog toga i obveznik doprinosa za obavezno socijalno osiguranje od trenutka upisa u imenik advokata do brisanja iz istog. U skladu sa odredbom člana 12. stav 1. tačka 1. Zakona o penzijskom i invalidskom osiguranju osiguranici koji obavljaju delatnost u skladu sa zakonom kojim se uređuje rad privatnih preudzetnika, pravo na starosnu penziju, prevremenu starosnu penziju mogu ostvariti ispunjenjem uslova za sticanje prava na starosnu penziju, što znači da ostvarivanje prava na starosnu penziju, kao u slučaju tužioca, ne znači istovremeno i prestanak osiguranja, jer je tužilac i nakon sticanja prava na starosnu penziju nastavio da se bavi advokaturom.

Iz navedenih razloga, pogrešno je pozivanje tužioca u reviziji da je navršio 45 godina staža i da shodno odredbi člana 68. Zakona o penzijskom i invalidskom osiguranju više nije u obavezi da plaća doprinose za PIO. Pored toga tužilac nije dokazao da su rešenja na osnovu kojih je vršio uplatu doprinosa u odgovarajućem upravnom postupku poništena ili izmenjena, niti da je pred nadležnim organom i sudom pokrenuo i vodio postupak za osporavanje ovih rešenja, sledom čega i po oceni Vrhovnog suda nema ni neosnovanog obogaćenja iz člana 210. Zakona o obligacionim odnosima na strani tuženog koji je izvršio naplatu doprinosa.

Na osnovu iznetog, primenom člana 414. stav 1. ZPP, Vrhovni sud je odlučio kao u izreci.

Predsednik veća – sudija

Branka Dražić, s.r.

Za tačnost otpravka

Zamenik upravitelja pisarnice

Milanka Ranković