Presudom Apelacionog suda u Beogradu Gž 3730/20 od 20.02.2023. godine, stavom prvim izreke, odbijena je kao neosnovana žalba tužilaca i potvrđena prvostepena presuda u stavovima drugom i trećem izreke. Stavom drugim izreke, preinačena je prvostepena presuda u stavu četvrtom izreke, tako što je odbijen kao neosnovan tužbeni zahtev kojim je traženo da se tuženi BB obaveže da oslobodi stan broj 7, na prvom spratu u ulici ... broj .. u Beogradu, od svih lica i stvari i da isti preda u posed i u vlasništvo tužilji AA. Stavom trećim izreke, preinačena je odluka o troškovima postupka iz stava petog izreke prvostepene presude, tako što su obavezani tužioci da tuženom BB na ime troškova postupka isplate iznos od 103.500,00 dinara. Stavom četvrtim izreke, obavezani su tužioci da tuženom BB naknade troškove drugostepenog postupka u iznosu od 87.200,00 dinara. Stavom petim izreke, odbijen je kao neosnovan zahtev tužilaca za naknadu troškova drugostepenog postupka.

Protiv pravnosnažne presude donete u drugom stepenu, tužioci su blagovremeno izjavili reviziju, zbog pogrešne primene materijalnog prava, bitnih povreda odredaba parničnog postupka, pogrešno i nepotpuno utvrđenog činjeničnog stanja i prekoračenja tužbenog zahteva pred drugostepenim sudom, sa pozivom na odredbu člana 404. ZPP.

Tuženi BB je podneo odgovor na reviziju tužilaca, sa zahtevom za naknadu troškova odgovora na reviziju.

Vrhovni sud je ispitao pobijanu presudu na osnovu člana 408. u vezi člana 403. stav 2. tačka 2. Zakona o parničnom postupku - ZPP („Službeni glasnik RS“ broj 72/11 ... 18/20 i 10/23 - drugi zakon), koji se primenjuje na osnovu člana 506. stav 2. tog zakona i utvrdio da revizija nije osnovana.

U postupku nije učinjena bitna povreda odredaba parničnog postupka iz člana 374. stav 2. tačka 2. ZPP na koju revizijski sud pazi po službenoj dužnosti. Pred drugostepenim sudom nije učinjena povreda postupka iz člana 407. stav 1. tačka 5. ZPP, prekoračenjem tužbenog zahteva, jer je drugostepeni sud po održanoj raspravi delimično potvrdio prvostepenu presudu i delimično preinačio, a činjenično pravni zaključak drugostepenog suda ne čini prekoračenje tužbenog zahteva koje postoji kada je dosuđeno više od onoga što je traženo, odnosno kada je odlučeno o drugome, a ne o onome što je tužbom traženo, što ovde nije slučaj.

Prema utvrđenom činjeničnom stanju, tužilac „Investsem“ DOO Ljubljana je pravni sledbenik ranijeg tužioca Preduzeća „Autokomerc“ DD Ljubljana, dok je tuženo JP „Gradsko stambeno“ pravni sledbenik ranije tuženog JP Stambene usluge. Po ugovoru o međusobnim pravima i obavezama u zajedničkoj stambenoj izgradnji koji je zaključen 27.06.1985. godine, između „Autokomerc“ Ljubljana, Predstavništvo Beograd i Stambene zadruge „Naš stan“ Beograd, izgrađen je stan na prvom spratu, garsonjera, neto površine 27,35 m2, broj .., na lokaciji ... i izvršena primopredaja navedenog stana između Stambene zadruge i drugog ugovarača, vlasnika stana „Autokomerc“ o čemu je sačinjen zapisnik o primopredaji od 20.01.1989. godine. Rešenjem o dodeli stana na korišćenje od 15.10.1985. godine, „Autokomerc“ je na osnovu odluke Radničkog saveta od 15.06.1985. godine, dodelio VV, komercijalnom referentu u predstavništvu Beograd, sporni stan, a na osnovu ovog rešenja zaključili su Ugovor o stanarskom pravu 23/85 od 20.11.1985. godine, kojim „Autokomerc“ predaje imaocu stanarskog prava VV i njegovim članovima porodice na korišćenje predmetni stan. Specijalnim punomoćjem od 05.05.2005. godine, VV je ovlastio suprugu AA da na svoje ime može da izvrši otkup predmetnog stana. Tužilja AA je sa „Automokercom“, kao prodavcem zaključila ugovor o otkupu predmetnog stana 25.07.2005. godine, koji je overen u Četvrtom opštinskom sudu u Beogradu pod Ov 10554/05. Između istih ugovarača zaključen je 24.08.2005. godine i aneks ugovora o otkupu stana, takođe overen u Četvrtom opštinskom sudu, kojim su se saglasili da se ugovorena cena na ime otkupa uplati prodavcu preko otvorenog nerezidentnog računa. Rešenjem Drugog opštinskog suda u Beogradu od 21.09.2007. godine, dozvoljena je uknjižba prava vlasništva na posebnom fizičkom delu zgrade, ovde predmetnom stanu, sa dodatašnjeg korisnika Stambena zadruga „Naš stan“ Beograd, preko vanknjižnog korisnika „Autokomerc“ DD u korist tužilje AA. Radnički savet „Autokomerc“ TOZD Unutrašnja trgovina je odlukom od 05.09.1989. godine, dodelio stanarsko pravo na spornom stanu tuženom BB, s tim da mu stanarsko pravo na dodeljeni stan prestaje ukoliko mu iz bilo kog razloga prestane radni odnos u DO „Autokomerc“. Na osnovu navedene odluke, između pravnog prethodnika tuženog JP „Gradsko stambeno“ i tuženog BB, kao nosioca stanarskog prava, zaključen je ugovor o korišćenju spornog stana dana 11.12.1989. godine, kojim je konstatovano da je datum useljenja 06.09.1989. godine, od kog datuma počinje teći obaveza plaćanja stanarine i ostalih troškova. Tuženom BB je prestao radni odnos 31.03.1991. godine kod „Autokomerca“. Rešenje o dodeli predmetnog stana VV od 15.10.1985. godine, nikada nije stavljeno van snage, a u to vreme tek je otpočela izgradnja zgrade u kojoj se stan nalazi, pri čemu se tužilja i njen suprug nikada nisu uselili u sporni stan, već su se uselili u jednosoban stan na Novom Beogradu površine 36 m2, koji je kupljen na ime tužilje AA, od novca koji je sada pok. VV (preminuo 2005. godine) dobio od firme koja je srušila sobu u kojoj je živeo na Autokomandi i nešto ušteđevine koju je tužilja zajedno sa svojom decom posedovala. Tuženi BB se uselio u predmetni stan odmah nakon završene izgradnje, a on i supruga ne poseduju nepokretnosti, već žive u stanu koji je predmet ove parnice.

Polazeći od ovako utvrđenog činjeničnog stanja, koje je drugostepeni sud utvrdio ocenom izvedenih dokaza nakon održane rasprave, drugostepeni sud je zaključio da suprug tužilje, sada pokojni VV nije stekao stanarsko pravo na predmetnom stanu u smislu odredaba Zakona o stambenim odnosima („Službeni glasnik RS“ broj 9/85 – prečišćen tekst od 07.03.1985. godine), važećeg u vreme donošenja rešenja o dodeli stana na korišćenje od 15.10.1985. godine, jer se u stan nikada nije uselio, niti je zaključio ugovor o korišćenju stana sa pravnim prethodnikom tuženog JP Gradsko stambeno. Tuženi BB se u predmetni stan uselio, nakon što mu je dodeljen odlukom Radničkog saveta „Autokomerc“ o dodeli stana od 05.09.1989. godine, a zatim je zaključio ugovor o korišćenju stana 11.12.1989. godine sa Osnovnom zajednicom stanovanja. Tužioci nisu dokazali da je navedenu odluku o dodeli stana od 05.09.1989. godine, tuženom BB (koja je na slovenačkom jeziku), donelo Predstavništvo u Beogradu, koje za to nije imalo ovlašćenje, niti da lice koje je potpisalo odluku nije za to imalo ovlašćenje, pa predmetna odluka o dodeli stana tuženom BB od 05.09.1989. godine i zaključeni ugovor o korišćenju stana sa pravnim prethodnikom tuženog JP Gradsko stambeno, nisu ništavi u smislu člana 103. Zakona o obligacionim odnosima, niti su protivni odredbama Zakona o stambenim odnosima („Službeni glasnik SRS“ broj 9/85 – prečišćen tekst) važećim u vreme dodele stana.

Odlučujući o osnovanosti tužbenog zahteva da tuženi BB oslobodi predmetni stan od svih lica i stvari i isti preda u posed i u vlasništvo tužilji AA, drugostepeni sud je najpre rešio kao prethodno pitanje u ovoj parnici, ko ima jači pravni osnov na državinu predmetnog stana, odnosno da li je tuženi BB u obavezi da se iz istog iseli i preda ga u državinu i svojinu tužilji AA. Imajući u vidu odredbu člana 16. stav 1. Zakona o stanovanju („Službeni glasnik RS“ broj 50/92 ... 101/2005) važećeg u vreme otkupa stana, drugostepeni sud je zaključio da tužilja AA nije imala pravo na otkup predmetnog stana jer njen pokojni suprug nije bio nosilac stanarskog prava, pa nije ni mogao da je specijalnim punomoćjem ovlasti da na svoje ime izvrši otkup. Zato tužilja AA nije mogla steći pravo svojine na predmetnom stanu, bez obzira što je to pravo upisala u javne knjige, pa nema pravo da traži predaju u državinu predmetnog stana od tuženog BB koji ga drži na osnovu stečenog stanarskog prava. Bez uticaja je činjenica da mu je prestao radni odnos 31.03.1991. godine, jer pravni prethodnik tužioca „Investsem“ DOO nije tražio njegovo iseljenje nakon prestanka radnog odnosa, već je takav zahtev istaknut tek u tužbi tužilje AA i njenog supruga podnetoj 31.07.2003. godine. Zato je drugostepeni sud u tom delu preinačio prvostepenu presudu i odbio tužbeni zahtev.

Po oceni Vrhovnog suda, stanovište drugostepenog suda je pravilno.

Odredbama Zakona o stambenim odnosima („Službeni glasnik RS“ broj 9/85 – prečišćen tekst od 07.03.1985. godine), koje su važile u vreme dodele predmetnog stana suprugu tužilje i tuženom BB, utvrđena su prava i obaveze građana u korišćenju stana. Sadržina stanarskog prava data je u članu 2. stav 1, tako da građanin koji se uselio u stan u društvenoj svojini na osnovu ugovora o korišćenju stana stiče pravo da taj stan trajno koristi radi zadovoljenja ličnih i stambenih potreba pod uslovima utvrđenim ovim zakonom, kao i da saglasno posebnom zakonu učestvuje u upravljanju stambenim zgradama (stanarsko pravo). Stanarsko pravo građanin stiče danom zakonskog useljenja u stan po članu 11, a nosilac stanarskog prava može imati stanarsko pravo samo na jedan stan po članu 12, navedenog zakona. Po članu 16. nosilac stanarskog prava na isti stan može biti samo jedno lice i može se na osnovu člana 34. dati na korišćenje samo jednom nosiocu stanarskog prava, pri čemu davalac stana na korišćenje izdaje akt o davanju stana na korišćenje licu koje treba da se useli u taj stan u skladu sa samoupravnim opštim aktom, odnosno prpisom o davanju stana na korišćenje. Davalac stana na korišćenje daje na korišćenje stanove u skladu sa samoupravnim opštim aktom, odnosno propisom o davanju stana na korišćenje, (član 35. stav 1.). Ugovor o korišćenju stana zaključuje se između lica koje je dobilo stan na korišćenje i samouprvne interesne zajednice stanovanja na osnovu akta davaoca stana na korišćenje, pri čemu se zaključuje u pismenom obliku (član 39. zakona) i naročito sadrži pored ostalog naznačenje akta o davanju stana na korišćenje, s tim što se ugovor o korišćenju stana zaključuje na neodređeno vreme ako ovim zakonom nije dukčije određeno (član 40. Zakona). Ukoliko se nosilac stanarskog prava kome je dodeljen stan, bez opravdanog razloga ne useli u stan u roku od 30 dana od dana zaključenja ugovora, ugovor prestaje da važi pri čemu se u rok iz ovog člana (stav 1.) ne računa vreme potrebno za pripremanje stana za useljenje koje ne može biti duže od 60 dana (član 44. navedenog zakona).

Sledom navednih materijalno pravnih odredaba, pravilno je stanovište drugostepenog suda da suprug tužilje AA nije stekao stanarsko pravo na predmetnom stanu, jer se u isti nije uselio, niti je zaključio ugovor o korišćenju stana sa pravnim prethodnikom JP Gradsko stambeno, budući da se stanarsko pravo stiče danom zakonskog useljenja u stan što znači, da postoji pravni osnov za useljenje a to je pored akta o davanju stana na korišćenje i zaključen ugovor o korišćenju stana. Ukazivanje u reviziji na Ugovor o stanarskom pravu 23/85 od 20.11.1985. godine, kojim „Autokomerc“ predaje imaocu stanarskog prava VV i njegovim članovima porodice na korišćenje predmetni stan, su bez uticaja jer se ugovor o korišćenju stana zaključuje u pismenom obliku između lica koje je dobilo stan na korišćenje i samouprvne interesne zajednice stanovanja na osnovu akta davaoca stana na korišćenje (član 39. zakona). Tužioci sa druge strane nisu dokazali da je odluka o dodeli stana tuženom BB od 05.09.1989. godine, doneta u nezakonito sprovdenom postupku, odnosno da su odluka o dodeli stana i ugovor o korišćenju stana od 11.12.1989. godine ništavi i protivni prinudnim propisima. Kod utvrđenog da suprug tužilje nije stekao svojstvo nosioca stanarskog prava na predmetnom stanu, to tužilja u smislu člana 16. stav 1. Zakona o stanovanju („Službeni glasnik RS“ broj 50/92 ... 101/2005) nije imala pravo na otkup spornog stana, po pravilnom stanovištu drugostepenog suda, pa tuženi BB ima jači pravni osnov na državinu, kod utvrđenja da je na predmetnom stanu stekao stanarsko pravo, jer se u isti zakonito uselio (i u njemu bez prekida stanuje) na osnovu akta o davanju stana na korišćenje i zaključenog ugovor o korišćenju stana, pa tužilja nema pravo da traži njegovo iseljenje iz stana.

Prema članu 12. Zakona o parničnom postupku, ako odluka zavisi od prethodnog rešenja pitanja da li postoji neko pravo ili pravni odnos, a o tom pitanju još nije doneo odluku sud ili drugi nadležni organ (prethodno pitanje) sud može sam da reši to pitanje ako posebnim propisom nije drugačije predviđeno. Odluka suda o prethodnom pitanju ima pravno dejstvo samo u parnici u kojoj je to pitanje rešeno. Kada sud rešava prethodno pitanje odluka se unosi u obrazloženje presude kao elemenat činjeničnog stanja. To znači da je suprotno navodima revizije, drugostepeni sud bio ovlašćen da reši kao prethodno pitanje, jači pravni osnov na državinu predmetnog stana i u situaciji kada je tužilja zaključila ugovor o otkupu predmetnog stana i izvršila upis prava svojine na svoje ime u javnoj knjizi, a postupak po tužbi tuženog BB protiv tužilaca, za utvrđenje ništavosti ugovora o otkupu stana je u prekidu. Navodi revizije kojima se ukazuje da je tuženom BB prestao radni odnos 31.03.1991. godine i da mu je tada prestalo stanarsko pravo, čime je nastupio raskidni uslov ostvaren prestankom radnog odnosa, nisu osnovani. Naime, odredbama člana 54. Zakona o stambenim odnosima („Službeni glasnik RS“ broj 9/85 – prečišćen tekst od 07.03.1985. godine) koje su važile u vreme dodele predmetnog stana, bilo propisano da ako je nosiocu stanarskog prava dat stan na korišćenje po osnovu radnog odnosa, davalac stana na korišćenje može mu otkazati ugovor o korišćenju stana i kad nosiocu stanarskog prava prestane radni odnos u osnovnoj organizaciji udruženog rada, odnosno radnoj zajednici na osnovu njegove izjave da prekida radni odnos i zbog izrečene mere prestanka radnog odnosa zbog teže povrede radne obaveze. U slučaju iz navedenog stava ovog člana nosiocu stanarskog prava može davalac stana na korišćenje dati otkaz najdocije tri meseca posle prestanka svojstva radnika nosioca stanarskog prava u kom slučaju otkazni rok iznosi 30 dana i teče od prvog dana naredenog meseca. U slučaju iz stava 1. ovog člana nosiocu stanarskog prava obezbediće se prilikom iseljenja nužni smeštaj. Odredbe stava 1. ovog člana ne primenjuju se ako je nosilac stanarskog prava duže od 10 godina ili kraće vreme, utvrđeno samoupravnim opštim aktom o davanju stana na korišćenje bio u radnom odnosu sa davaocem stana na korišćenje. Radniku koji ima 20 godina ukupnog radnog staža, a duže od pet godina radi u osnovnoj organizaciji udruženog rada ili radnoj zajednici u kojoj je dobio stan na korišćenje ne može se otkazati ugovor o korišćenju stana po odredbama stava 1. ovog člana. Otkaz ugovora o korišćenju stana daje se nosiocu stanarskog prava tužbom koja se podnosi nadležnom sudu (član 57.). Tuženom BB je prestao radni odnos 31.03.1991. godine u vreme važenja Zakon o stambenim odnosima ("Službeni glasnik SRS" br. 12/90, 47/90, 55/90, "Službeni glasnik RS", br. 3/90,7/90) koji u prelaznoj i završnoj odredbi člana 60. propisuje da postojeći ugovori o korišćenju stana, ugovori o podstanarskim odnosima i ugovori o zakupu koji su zaključeni do dana stupanja na snagu ovog zakona ostaju na snazi. Lice kome je na osnovu samoupravnog opšteg akta, odnosno propisa dat određeni stan na korišćenje sa stanarskim pravom, odlukom donetom pre stupanja na snagu ovog zakona, po njenoj pravosnažnosti stiče stanarsko pravo na tom stanu useljenjem u stan i zaključenjem ugovora o korišćenju stana u skladu sa propisima koji su važili u vreme donošenja odluke o dodeli stana. Iz navedenog sledi, da stanarsko pravo na stan dobijen na korišćenje po osnovu radnog odnosa ne prestaje po sili zakona u momentu prestanka radnog odnosa, već otkazom ugovora o korišćenju stana tužbom nadležnom sudu, koji se može dati (ali i ne mora). Kod utvrđenja da pravni prethodnik tužioca „Investsem“ DOO Ljubljana, kao davalac stana na korišćenje, nije tražio iseljenje tuženog BB po prestanku radnog odnosa 31.03.1991. godine, odnosno tužbom otkazao ugovor o korišćenju stana, bez uticaja je činjenica da su njegovo iseljenje tražili tužilja AA i njen suprug, tužbom koja je podneta Drugom opštinskom sudu u Beogradu 31.07.2003. godine. Sledom navedenog kao neosnovani su ocenjeni svi revizijski navodi o pogrešnoj primeni materijalnog prava.

Zahtev tuženog BB za naknadu troškova odgovora na reviziju je odbijen primenom člana 165. ZPP, jer ovi troškovi nisu bili potrebni radi vođenja parnice.

Na osnovu člana 414. stav 1. ZPP, Vrhovni sud je odlučio kao u izreci.

Predsednik veća – sudija

Dragana Marinković, s.r.

Za tačnost otpravka

Zamenik upravitelja pisarnice

Milanka Ranković