Vrhovni sud, u veću sastavljenom od sudija: Branke Dražić, predsednika veća, Marine Milanović i Vesne Mastilović, članova veća, u parnici tužilaca- protivtuženih AA i BB, obojica iz ..., čiji je zajednički punomoćnik Zlatimir Stevanović, advokat iz ..., protiv tuženih- protivtužilaca VV iz ..., čiji je punomoćnik Milorad Tešić, advokat iz ..., GG iz ..., čiji je punomoćnik Bojan Bončić, advokat iz ... i tužene DD iz ..., radi duga po tužbi i utvrđenja ništavosti ugovora po protivtužbi, odlučujući o reviziji tuženog-protivtužioca VV iz ..., izjavljenoj protiv presude Apelacionog suda u Nišu Gž 1000/2024 od 13.03.2024. godine, u sednici održanoj dana 21.01.2026. godine, doneo je

R E Š E NJ E

UKIDAJU SE presuda Apelacionog suda u Nišu Gž 1000/2024 od 13.03.2024. godine u potvrđujućem delu stava prvog izreke i u stavu drugom izreke i presuda Osnovnog suda u Nišu P 9923/20 od 27.10.2023. godine u usvajajućem delu stava prvog izreke, u delu stava drugog izreke u odnosu na član 3. Ugovora iz decembra 2005. godine i u stavu trećem izreke, sve u odnosu na tuženog-protivtužioca VV iz ... i predmet VRAĆA prvostepenom sudu na ponovno suđenje.

Revizija tuženog-protivtužioca VV iz ... ODBACUJE SE u odnosu na preinačeni deo stava prvog izreke presude Apelacionog suda u Nišu Gž 1000/2024 od 13.03.2024. godine, kao nedozvoljena.

O b r a z l o ž e nj e

Presudom Osnovnog suda u Nišu P 9923/20 od 27.10.2023. godine, stavom prvim izreke, usvojen je tužbeni zahtev tužilaca-protivtuženih, pa su obavezani tuženi- protivtužioci da tužiocima na ime duga u iznosu od 57.411,63 evra solidarno isplate i to tuženi-protivtužilac VV iznos od 57.411,63 evra u dinarskoj protivvrednosti po srednjem kursu NBS na dan isplate, tužena-protivtužilja GG do visine vrednosti nasleđenog dela - iznos od 25.696,89 evra u dinarskoj protivvrednosti po srednjem kursu NBS na dan isplate i tužena DD iz ... do visine vrednosti nasleđenog dela - iznos od 1.771,18 evra u dinarskoj protivvrednosti po srednjem kursu NBS na dan isplate sa kamatom koju propisuje Centralna evropska banka za period počev od 01.12.2008. godine pa do 25.12.2012. godine i zakonskom zateznom kamatom po stopi koja je propisana Zakonom o zateznoj kamati za dug koji glasi na evre za period počev od 26.12.2012. godine pa do konačne isplate. Stavom drugim izreke, odbijen je protivtužbeni zahtev tuženih- protivtužilaca kojim su tražili da se utvrdi da su članovi 3. i 4. ugovora iz decembra 2005. godine, koji je zaključen između AA i BB iz ... kao zajmodavaca i sada pok. ĐĐ biv. iz ... i VV ništavi i da ne proizvode pravno dejstvo, kao neosnovan. Stavom trećim izreke, obavezani su tuženi- protivtužioci da tužiocima-protivtuženima na ime troškova parničnog postupka solidarno isplate iznos od 1.228.350,00 dinara. Stavom četvrtim izreke, odbijen je zahtev tužilaca-protivtuženih kojim su tražili da se tužena DD obaveže da tužiocima-protivtuženima solidarno naknadi troškove parničnog postupka u iznosu od 1.228.350,00 dinara.

Presudom Apelacionog suda u Nišu Gž 1000/2024 od 13.03.2024. godine, odbijena je kao neosnovana žalba tuženih- protivtužilaca, te je u odnosu na njih potvrđena presuda Osnovnog suda u Nišu P 9923/20 od 27.10.2023. godine u stavu prvom izreke, delu stava drugog izreke koji se odnosi na ništavost odredbe člana 3. ugovora iz decembra meseca 2005. godine i na ništavost odredbe člana 4. istog ugovora koji se odnosi na dospelost potraživanja i u stavu tri izreke, dok se ista presuda preinačuje u delu stava drugog izreke koji se odnosi na ništavost odredbe člana 4. ugovora iz decembra meseca 2005. godine u delu koji se odnosi na isplatu iznosa od po 500 evra mesečno, tako što se u ovom delu usvaja protivtužbeni zahtev i utvrđuje da je član 4. ugovora iz decembra 2005. godine u navedenom delu ništav (stav prvi izreke). Obavezani su tužioci-protivtuženi da tuženima-protivtužiocima VV i GG solidarno isplate 10.900,00 dinara na ime naknade troškova drugostepenog postupka.

Protiv pravnosnažne presude donete u drugom stepenu, tuženi-protivtužilac VV je blagovremeno preko punomoćnika izjavio reviziju zbog pogrešne primene materijlanog prava i bitnih povreda odredaba parničnog postupka.

Ispitujući pobijanu presudu na osnovu člana 408. Zakona o parničnom postupku - ZPP („Službeni glasnik Republike Srbije“ broj 72/11 ... 18/20), Vrhovni sud je ocenio da je revizija tuženog-protivtužioca VV delimično osnovana.

Prema utvrđenom činjeničnom stanju, tužioci svoj tužbeni zahtev zasnivaju na ispunjenju obaveza iz Ugovora o načinu regulisanja duga iz decembra 2005. godine, koji ugovor su zaključili tužioci sa tuženim, sada pok. ĐĐ koji je preminuo u toku ove parnice i njegovim sinom tuženim VV. Tuženi ĐĐ i VV su u periodu od 1994. godine do 1999. godine od tužilaca pozajmili iznos od 90.900 DM radi izgradnje ... i ... u ...., a 1999. godine su vratili deo duga u iznosu od 26.600 DM, i po osnovu zajma ostao je neizmiren iznos od 64.300 DM. Zato su decembra 2005. godine zaključili navedeni Ugovor o regulisanju duga u kome je u članu 1. navedena visina duga od 90.900 DM, u članu 2. da je vraćen deo duga, u iznosu od 26.600 DM, te da je ostao neizmiren dug u iznosu od 64.300 DM. U članu 3. je navedeno da ĐĐ i VV prihvataju obavezu da tužiocima vrate novac u vrednosti stana po jednom m2 (1.000 DM za 1 m2) odnosno 65.000 evra da vrate ili da kupe i predaju stan u vlasništvo tužiocima površine 60 do 65 m2, u novogradnji, u dogovoru sa zajmodavcima u pogledu lokacije i spratnosti. Članom 4. ugovora ĐĐ i VV su prihvatili da obavezu iz člana 3. izvrše do kraja 2007. godine i obavezali su se da do predaje stana ili vraćanja duga plaćaju mesečno po 500 evra na ime posluge novca počev od oktobra 2006. godine svakog meseca. Prvobitna pozajmica vršena je bez priznanica i ugovora o zajmu jer su ugovorne strane u tazbinskom srodstvu. Do 30.11.2008. godine tuženi ĐĐ je vratio tužiocima iznos od 13.000 evra. U toku parnice ĐĐ je preminuo, pa su ostavinskim rešenjem Osnovnog suda u Nišu O 1013/16 od 07.09.2016. godine za zakonske naslednike oglašeni sin VV - tuženi, supruga GG, oboje ... i kći DD (supruga tužioca BB), po sporazumu sa određenim udelima. Kako je u toku postupka tuženi ĐĐ preminuo, to su tužioci označili kao tužene njegove zakonske naslednike koji solidarno odgovaraju do visine nasleđene imovine za dugove ostavioca. U postupku su izvedeni dokazi veštačenjem od strane više veštaka ekonomske struke, građevinske struke, poljoprivredne struke, saobraćajne struke, radi utvrđivanja visine glavnog duga i vrednosti ostaviočeve zaostavštine. Visinu glavnog duga sudovi su utvrdili na osnovu dopune nalaza i mišljenja veštaka finansijske struke od 18.04.2019. godine po kome je na dug od 65.000 evra izvršen obračun kamate za period od 01.10.2006. do 13.11.2008. godine (kada je vraćen deo duga od 13.000 evra), pa dug iznosi 70.411,63 evra (od čega glavni dug iznosi 65.000 evra, a kamata za navedeni period 5.411,63 evra), pa je isti umanjen za 13.000 evra – vraćeni deo duga, tako što je razdužena kamata od 5.411,63 evra i deo glavnog duga od 7.588,37 evra, tako da je konačno utvrđen glavni dug na dan 30.11.2008. godine u iznosu od 57.411,63 evra. Na osnovu te dopune nalaza veštaka tužioci su precizirali svoj tužbeni zahtev pisanim podneskom od 20.07.2023. godine.

Tuženi VV i GG podneli su protivtužbu protiv tužilaca sa tužbenim zahtevom da se utvrdi da su apsolutno ništave odredbe člana 3. i 4. ugovora o regulisanju zajma iz decembra 2005. godine zbog nezakonitog pretvaranja preostalog duga u nemačkim markama u evre u paritetu 1 DM = 1 evro, umesto propisanog pariteta 1,95583 DM = 1 evro, zbog čega je dug dvostruko uvećan, kao i iz razloga što je prilikom pretvaranja DM u evro korišćena i robna klauzula koja ima spekulativni karakter i kao takva je zabranjena, jer nije postojala bilo kakva veza između duga i cene po m2, kao i da je suprotno zakonu ugovorena kamata u članu 4. ugovora u iznosu od 500 evra mesečno, te je reč o zelenaškom karakteru ugovora.

Na osnovu tako utvrđenog činjeničnog stanja, nižestepeni sudovi su zaključili da su ugovorne strane svojom slobodnom voljom u ugovoru o regulisanju zajma iz decembra 2005. godine izvršile pretvaranje duga u DM u evro u paritetu 1 DM = 1 evro koristeći i navedenu robnu klauzulu, da je takvo ugovoranje zakonom dozvoljeno, izuzev po pravnom stavu drugostepenog suda u delu stava 4. ugovora u odnosu na mesečnu kamatu od po 500 evra, u kom delu je drugostepeni sud preinačio prvostepenu presudu usvajajući u tom delu protivtužbeni zahtev tuženih, a u preostalom potvrdio usvajajući deo prvostepene presude po tužbi i odbijajući deo po protivtužbi, pa je drugostepeni sud odlučio kao u izreci pobijane presude.

Po oceni Vrhovnog suda, pravni zaključak nižestepenih sudova se ne može prihvatiti jer je zbog pogrešne primene materijalnog prava činjenično stanje ostalo nepotpuno utvrđeno.

U ovoj parnici postavljen je tužbeni zahtev za vraćanje preostalog duga od strane tuženih kao solidarnih dužnika po osnovu ugovora iz decembra 2005. godine. Solidarna obaveza ne zahteva da se u parnici uspostavi jedinstveno suparničarstvo, jer je ta obaveza deljiva u regresnoj parnici posle isplate duga tužiocima. Zato solidarni dužnici obrazuju procesnu zajednicu običnih suparničara, a kako oni po članu 209. ZPP imaju status samostalne stranke, a reviziju je izjavio samo tuženi-protivtužilac VV, to je o reviziji odlučeno samo u odnosu na revidenta.

Zakonom o Narodnoj banci Jugoslavije („Službeni list SRJ“ broj 32/93 ... 73/2000) odredbom člana 40. koji je bio na snazi u vreme kada je evro uveden u opticaj, bilo je propisano da na predlog Narodne banke Jugoslavije, Savezna Vlada utvrđuje režim kursa dinara. Zakonom o Narodnoj banci Srbije („Službeni glasnik Republike Srbije“ broj 72/2003 ... 44/2018) odredbom člana 34. stav 1. tačka 5. propisano je da NBS utvrđuje i sprovodi monetarnu i deviznu politiku u Republici Srbiji samostalnim vođenjem politike kursa dinara i utvrđivanjem uz saglasnost Vlade, režima kursa dinara; odredbom člana 43. stav 1. i stav 2. da NBS smostalno vodi politiku kursa dinara i uz saglasnost Vlade utvrđuje režim kursa dinara; odredbom člana 45. stav 1. tačka 3. propisano je da NBS propisuje uslove i način zamene efektivnog stranog novca u devize i deviza u efektivni strani novac, zamene efektivnog stranog novca, odnosno deviza u jednoj valuti za efektivni strani novac, odnosno devize u drugoj valuti kao i zamene oštećenog i vanopticajnog efektivnog stranog novca. Odlukom o utvrđivanju kursa novog dinara („Službeni list SRJ“ broj 68/2000) odredbom tačke 1. bilo je propisano da se kurs novog dinara utvrđuje prema nemačkoj marki (DEM) u odnosu 30 prema 1. Odlukom o uslovima i načinu zamene stranih sredstava plaćanja za evro („Službeni list SRJ“ broj 71/2001, 30/2002 i „Službeni list SCG“ broj 1/2003) odredbom tačke 1. propisano je da strana sredstva plaćanja dvanaest zemalja Evropske Unije zamenjuju za evro pod uslovima i na način koji su propisani ovom odlukom, a odredbom člana 4. stav 3. da se iznos evra iz stava 2. ove tačke utvrđuje primenom kursa Evropske centralne banke na iznos stranih sredstava plaćanja iz tačke 1. ove odluke.

Zakonom o obligacionim odnosima, odredbom člana 10. propisano je načelo autonomije volje koje je ograničeno prinudnim propisima. Odredbom člana 12. ZOO propisano je da u zasnivanju obligacionih odnosa i ostvarivanju prava i obaveza iz tih odnosa strane su dužne da se pridržavaju načela savesnosti i poštenja. Odredbom člana 15. stav 1. ZOO propisano je da u zasnivanju dvostranih ugovora strane polaze od načela jednake vrednosti uzajamnih davanja. Odredbom člana 394. ZOO propisano je načelo monetarnog nominalizma, odnosno da kada obaveza ima za predmet svotu novca dužnik je dužan isplatiti onaj broj novčanih jedinica na koji obaveza glasi izuzev kada zakon određuje što drugo. Članom 557. ZOO propisano je da se ugovorom o zajmu obavezuje zajmodavac da preda u svojinu zajmoprimcu određenu količinu novca ili kojih drugih zamenljivih stvari, a zajmoprimac se obavezuje da mu vrati posle izvesnog vremena istu količinu novca odnosno istu količinu stvari iste vrste i istog kvaliteta.

Iz citiranih odredbi proizilazi da je u isključivoj nadležnosti Vlade i Narodne banke utvrđivanje kursa dinara, a da se kod zamena stranih valuta 12 zemalja Evropske monetarne unije primenjuje kurs koji je propisala Evropska centralna banka, pa su osnovani revizijski navodi da se međusobni paritet stranih valuta utvrđuje na osnovu kursa dinara koji utvrđuju Vlada, NBS i Evropska centralna banka, koji su na osnovu citiranih propisa jedino nadležni za utvrđivanje kursa dinara i evra, te da se paritet stranih valuta ne utvrđuje slobodnom voljom ugovornih strana, kako su to pogrešno zaključili nižestepeni sudovi, jer su navedeni propisi imperativne prirode i primenjuju se na sve učesnike građansko-pravnih odnosa.

Kako je tužba zasnovana na ugovoru o zajmu novca, a predmet tužbenog zahteva je vraćanje preostalog iznosa zajma koja je izvršena u nemačkim markama, a ta strana valuta je prestala da važi i zamenjena je novom stranom valutom – evro, sudovi su bili dužni da primene načelo monetarnog nominalizma iz člana 394. ZOO i odredbu člana 557. i 558. ZOO i da shodno napred citiranim zakonskim odredbama utvrde visinu duga po ugovoru o zajmu iz decemra meseca 2005. godine. To znači da su sudovi bili dužni da utvrde preostali iznos duga nemačkih maraka u onoj količini novčanih jedinica valute evro koja po svom kvalitetu odgovara nesporno utvrđenom iznosu duga od 64.300 nemačkih maraka primenom zakonom propisanog pariteta, ceneći da je deo duga 2008. godine vraćen u evrima. Nižestepeni sudovi nisu utvrdili ni pod kojim uslovima su tužioci davali na zajam novac tuženima, odnosno ĐĐ i VV, da li su ugovarali i kamatu shodno članu 558. stav 1. ZOO ili ne, ili su kamatu po prvi put ugovorili ugovorom o regulisanju duga iz decembra meseca 2005. godine u kom delu je drugostepeni sud pravilno preinačio prvostepenu presudu i utvrdio ništavost dela odredbe člana 4. koji se odnosi na isplatu od po 500 evra mesečno tužiocima na ime kamate, kao zelenaške. Nije utvrđeno kada su tuženi pali u docnju i od kada im teče pripadajuća kamata.

Kako je zbog pogrešne primene materijalnog prava činjenično stanje pogrešno i nepotpuno utvrđeno, nižestepene presude su morale biti ukinute, jer pravilna odluka i o tužbenom zahtevu tužilaca i o protivtužbenom zahtevu tuženih- protivtužilaca zavisi od utvrđenja navedenih činjenica.

U ponovnom postupku prvostepeni sud će postupiti po iznetim primedbama ovog suda, pravilnom primenom materijalnog prava utvrdiće visinu duga, da li su ugovorne strane ugovorile kamatu na glavni dug ili ne, kada su zajmoprimci pali u docnju i da li im i od kada pripada zakonska kamata, nakon čega će pravilnom primenom materijalnog prava doneti pravilnu i zakonitu odluku, vodeći računa i o ostalim revizijskim navodima.

Ukinuta je i odluka o troškovima parničnog postupka jer ista zavisi od konačnog ishoda parnice.

Sa navedenih razloga Vrhovni sud je odlučio kao u stavu prvom izreke rešenja primenom člana 416. stav 3. Zakona o parničnom postupku.

Kako je revident uspeo u delu protivtužbenog zahteva o kome je drugostepeni sud odlučio u preinačujućem delu stava prvog izreke pobijane presude, to isti shodno članu 194. ZPP nema pravni interes za izjavljivanje revizije, zbog čega je Vrhovni sud u tom delu reviziju odbacio kao nedozvoljenu i odllučio kao u stavu drugom izreke ovog rešenja primenom člana 410. stav 2. tačka 4. ZPP.

Predsednik veća-sudija,

Branka Dražić, s.r.

Za tačnost otpravka

Zamenik upravitelja pisarnice

Milanka Ranković