Vrhovni sud je ispitao pobijanu odluku, u smislu odredbe člana 408, u vezi člana 403. stav 3. Zakona o parničnom postupku („Službeni glasnik RS“, br. 72/11... 10/23), pa je našao da revizija nije osnovana.

U postupku nije učinjena bitna povreda odredaba parničnog postupka iz člana 374. stav 2. tačka 2. ZPP, na koju Vrhovni sud pazi po službenoj dužnosti. Revizijsko ukazivanje da je učinjena bitna povreda odredaba postupka iz člana 374. stav 2.tačka 12. ZPP, nije od značaja jer odredbom člana 407. ZPP ta povreda nije propisana kao revizijski razlog. Osim toga, revizijskim navodima kojima se suštinski osporava pravilnost utvrđenog činjeničnog stanja na kojem su zasnovane nižestepene odluke, ne predstavlja dozvoljeni revizijski razlog u smislu člana 407. stav 2. Zakona o parničnom postupku.

Prema utvrđenom činjeničnom stanju, u listu nepokretnosti broj .. KO Kragujevac 3, upisana je kat.parcela broj .. KO Kragujevac 3, potes – Ulica ..., ukupne površine 18186 m2 kao gradsko građevinsko zemljište, po kulturi zemljište pod zgradom i drugim objektom, površine 253 m2 na kojem je Grad Kragujevac upisan sa pravom javne svojine sa udelom od 9547/18186, dok je tužilac AA upisan sa pravom privatne svojine sa udelom 103/18186 RS, a Republika Srbija sa pravom državne svojine na udelu od 7668/18186 i upisana je zabeležba da je pokrenut postupak za upis prava javne svojine. Predmetna parcela je bila upisana po popisnom listu ZKUL broj .. KO Kragujevac kao kat.parc.br. .., njiva ..., površine 10,84 ara, koja je 26.02.2004. godine otpisana iz A lista zemljišno-knjižnog uloška .., pa je prenet upis sa B lista tog uloška na B list uloška .., a na osnovu ostavinskog rešenja uknjiženo je pravo korišćenja na 1/6 dosadašnjeg sukorisnika BB sada u korist AA sa udelom od 1/6. Rešenjem Narodnog odbora Opštine Kragujevac od 08.07.1960. godine određeno je da su VV i GG iz ..., DD iz ..., ĐĐ i EE iz ..., raniji sopstvenici građevinskog neizgrađenog zemljišta označenog kao kat.parcela br. .. u površini od 0.05.59 ha i kat.parcela br..., u površini od 0,10.84 hektara obe u KO Kragujevac, dužni da navedeno zemljište predaju u posed Opštini Kragujevac radi izgradnje stambene zgrade, jer je isto postala društvena svojina po osnovu Zakona o nacionalizaciji najamnik zgrade i građevinskog zemljišta. Rešenjem Odeljenja za finansije Narodnog odbora Opštine Kragujevac od 06.10.1960. godine, određeno je da se na teret 10, pozicije 1 budžeta Opštine Kragujevac za 1960-tu godinu izvrši isplata i to: Radojici Iliću iz Kragujevca 6.955,00 dinara i ŽŽ iznos od 24.000,00 dinara, na ime naknade za uništene useve i voće na kat.parc.br. .. KO Kragujevac. Rešenjem Odeljenja za finansije Narodnog odbora Opštine Kragujevac od 24.07.1962. godine, određeno je da je za građevinsko neizgrađeno zemljište za koje je utvrđeno da je nacionalizovano rešenjem Sekretarijata za finansije od 31.12.1959. godine, koje je na dan 16.04.1961. godine predato u posed Opštini Kragujevac radi stambene izgradnje, utvrđena je naknada za između ostalih i kat.parcelu br. .. KO Kragujevac u površini od 0.10.84 hektara u iznosu od 162.600,00 dinara i da se utvrđeni iznos naknade ima isplatiti u gotovom, odjednom ŽŽ, zemljoradniku iz ... .

Veštačenjem od strane veštaka geodetske struke, utvrđeno je da je kat.parcela .. KO Kragujevac 3 na licu mesta površina koja se prostire između stambenih zgrada, koje se nalaze u označenim ulicama i da je parcela potpuno opremljena, izgrađena komunalnom infrastrukturom, oivičena ulicama, površine 1.81.86 hektara, na kojoj se nalaze zelene površine sa ukrasnim rastinjem u blizini stambenih zgrada, površine za parkiranje vozila, kao i asfaltne površine i platoi. Deo kat.parcele .. KO Kragujevac 3 koji je predmet ovog postupka, na terenu je površina koja se prostire između postojećih trotoara u Ulici ... i postojećih stambenih zgrada. Na ovom delu parcele se nalaze uređene travnate površine i ukrasno rastinje, kao i pristupne staze kojima se sa Ulice ... pristupa stambenim objektima za kolektivno stanovanje. Katastarska parcela .. KO Kragujevac 3, na kojoj je tužilac u listu nepokretnosti broj .. KO Kragujevac 3 upisan kao suvlasnik sa udelom od 103/18186, nastala je u postupku obnove premera Grada Kragujevca (aerofotogrametrijsko snimanje 1993. godine). U sastav kat.parcele br. .. KO Kragujevac 3 ušao je deo parcela iz evidencije Katastra zemljišta (staro stanje), između ostalih i deo kat.parc.br. .. KO Kragujevac. Katastarska parcela broj .. bila je upisana u zemljišno-knjižnom ulošku broj .. KO Kragujevac kao društvena svojina sa pravom korišćenja između ostalih i AA iz ..., sa udelom od 1/16 i ovaj deo parcele je ušao u sastav kat.parc.br. .. KO Kragujevac 3. Parcela starog stanja i to deo kat.parc.br. .. KO Kragujevac koji ulazi u sastav parcele broj .. KO Kragujevac odgovara parceli koja je navedena u rešenju Narodnog odbora Opštine Kragujevac od 08.07.1960. godine i rešenju o naknadi za useve od 06.10.1960. godine i rešenju od 24.07.1992. godine.

Na osnovu utvrđenog činjeničnog stanja, nižestepeni sudovi su primenom članova 1, 47. i 59. Zakona o nacionalizaciji najamnih zgrada i građevinskog zemljišta („Službeni list FNRJ“ broj 52/58), Uredbe o postupku za sprovođenje nacionalizacije najamnih zgrada i građevinskog zemljišta („Službeni list FNRJ“ broj 4/59, 53/60, 8/64 i 1/65, Zakona o prijavljivanju i evidentiranju imovine („Službeni glasnik RS“ br.45/2005), Zakona o vraćanju oduzete imovine i obeštećenju („Službeni glasnik RS“ br.72/11), Zakona o sredstvima u svojini Republike Srbije i člana 10. i 72. Zakona o javnoj svojini, ocenili da se u konkretnom slučaju ne radi o faktičkoj eksproprijaciji, kod utvrđenja da je rešenjem Sekretarijata za finansije NOO od 31.12.1959. godine nacionalizovana parcela br. .. KO Kragujevac i predata u posed Opštini Kragujevac radi stambene izgradnje, a koja je ušla u sastav sada predmetne parcele broj .. KO Kragujevac i odgovara parceli koja je navedena u rešenju Narodnog odbora Opštine Kragujevac od 08.07.1960. godine, na osnovu kojeg su raniji sopstvenici obavezani da navedeno zemljište predaju u posed Opštini Kragujevac. Sporna nepokretnost koja je po osnovu pravnosnažnog rešenja o nacionalizaciji preuzela Opština Kragujevac od pravnog prethodnika tužioca kao ranijeg sopstvenika ove nepokretnosti, prešla je u društvenu svojinu, a zatim i u državnu svojinu stupanjem na snagu Zakona o sredstvima u svojini Republike Srbije („Službeni glasnik RS“, br. 53/95... 101/05). Budući da rešenje o nacionalizaciji nije izmenjeno, niti je isto stavljeno van snage, a pravnom prethodniku tužioca kao ranijem sopstveniku, kao ni tužiocu, konkretna nepokretnost nije oduzeta na osnovu ranije važećeg Zakona o eksproprijaciji, niti da je ista faktički eksproprisana, već je zemljište postalo društvena svojina po osnovu akta o nacionalizaciji, to tužilac u sudskom postupku ne može ostvariti pravo na naknadu tržišne vrednosti oduzetog zemljišta i u situaciji kada nema dokaza da je naknada za nacionalizovano zemljište isplaćena pravnom prethodniku tužioca, niti tužiocu, jer je odredbama Zakona o vraćanju oduzete imovine i obeštećenju, propisan je postupak i način ostvarivanja povređenog prava, pa tako i prava na obeštećenje u vidu novčane naknade. Iz iznetih razloga, zaključili su da tužilac neosnovano potražuje isplatu predmetnog novčanog potraživanja po osnovu faktičke eksproprijacije, zbog čega je odbijen tužbeni zahtev.

Po oceni Vrhovnog suda, neosnovano se navodima revizije osporava pravilna primena materijalnog prava.

Članom 34. Zakona o nacionalizaciji najamnih zgrada i građevinskog zemljišta („Službeni list FNRJ“, br. 52/58, 3/59, 24/59), smatraju se građevinskim zemljištima i nacionalizuju se sva izgrađena i neizgrađena zemljišta, koja se nalaze u užim građevinskim reonima gradova i naselja gradskog karaktera, a koja se mesta smatraju gradovima i naseljima gradskog karaktera, određuje republičko izvršno veće. Uži građevinski reon određuje na predlog opštinskog narodnog odbora, sreski narodni odbor posebnom odlukom donetom na sednicama oba veća. Odluku o užem građevinskom reonu potvrđuje republičko izvršno veće. Uži građevinski reon može obuhvatiti samo ono područje koje je već urbanistički izgrađeno i koje će prema planiranoj stambenoj i komunalnoj izgradnji biti izgrađeno u doglednom vremenu.

Prema članu 38. istog zakona građevinsko neizgrađeno zemljište koje je nacionalizovano ostaje u posedu ranijeg sopstvenika sve dok ga on na osnovu rešenja Opštinskog narodnog odbora ne preda u posed opštini ili drugom licu, radi izgradnje zgrade ili drugog objekta i radi izvođenja drugih radova. Raniji sopstvenik nacionalizovanog građevinskog neizgrađenog zemljišta ima pravo da to zemljište zajedno sa trajnim zasadima na njemu, sve dok je u njegovom posedu, besplatno koristi ili za to vreme drugome da na korišćenje uz naknadu ili bez naknade, saglasno važećim propisima o zakupu poljoprivrednog zemljišta (čl. 39.).

Članom 41. istog zakona propisano je da građanin ili pravno lice kome opštinski narodni odbor da na korišćenje nacionalizovano građevinsko neizgrađeno zemljište radi podizanja zgrade ili drugog objekta, dužan je platiti za to korišćenje najmanje onoliko koliko se plaća ranijem sopstveniku na ime naknade za nacionalizovano zemljište. Opštinski narodni odbor na sednicama oba veća može odlučiti da korisnici zemljišta ne daju naknadu iz prethodnog stava, ali je u tom slučaju dužan tu naknadu platiti sam opštinski narodni odbor iz budžetskih sredstava opštine. Članom 46. stav 1. istog zakona predviđeno je da se za nacionalizovano građevinsko neizgrađeno zemljište ranijem sopstveniku daje naknada koja se određuje po tarifi po kojoj se određuje naknada za eksproprisano građevinsko zemljište (član 47. Zakona o eksproprijaciji).

U konkretnom slučaju, rešenjem Sekretarijata za finansije NOO Kragujevac od 31.12.1959. godine predmetno građevinsko neizgrađeno zemljište označeno kao parcela br. .. KO Kragujevac je nacionalizovano i predato u posed Opštini Kragujevac radi stambene izgradnje, a koja je ušla u sastav sada sporne parcele broj .. KO Kragujevac i odgovara parceli koja je navedena u rešenju Narodnog odbora Opštine Kragujevac od 08.07.1960. godine, na osnovu kojeg su raniji sopstvenici obavezani da navedeno zemljište predaju Opštini Kragujevac. Prema pravnosnažnom rešenju o određivanju naknade za ustupljeno nacionalizovano gradsko neizgrađeno zemljište od 24.7.1962. godine, utvrđena je naknada za između ostalih i kat.parcelu br. .. KO Kragujevac u površini od 0.10.84 hektara (sada deo sporne parcele broj .. KO Kragujevac 3) u iznosu od 162.600,00 dinara i da se utvrđeni iznos naknade ima isplatiti u gotovom, odjednom ŽŽ, zemljoradniku iz ... . U ovoj parnici nema dokaza da je pravnom prethodniku tužioca, kao vlasniku navedenog nacionalizovanog zemljišta isplaćena novčana naknada.

Imajući u vidu izneto, Vrhovni sud nalazi da su nižestepeni sudovi pravilnom primenom odredaba Zakona o nacionalizaciji najamnih zgrada i građevinskog zemljišta, zaključili da se nacionalizacija vrši po samom zakonu, te da je raniji sopstvenik sporne katastarske parcele (pravni prethodnik tužioca) donošenjem rešenja o nacionalizaciji, prestao biti vlasnik te nepokretnosti. Promena sopstvenika na nacionalizovanoj nepokretnosti, kao i pravni odnos između prethodnog vlasnika i novog korisnika, u svim pojedinostima regulisan je navedenim Zakonom, kao i Uredbom o postupku za sprovođenje nacionalizacije najamnih zgrada i građevinskog zemljišta („Službeni list FNRJ“ broj 4/59), kojima je određen postupak nacionalizacije, koji je podrazumevao donošenje rešenja o utvrđivanju predmeta nacionalizacije kao osnova za sprovođenje uknjižbe društvene svojine na toj nepokretnosti, kao i osnova i merila za isplatu naknade za nacionalizovanu nepokretnost.

Stoga, nasuprot navodima revizije, pravilno nižestepeni sudovi nalaze da je u konkretnom slučaju u pitanju nacionaliziacija nepokretnosti koja je ranije bila u vlasništvu pravnog prethodnika tužioca i drugih fizičkih lica u utvrđenim suvlasničkin delovima, a ne njena faktička eksproprijacija u odnosu na njega, zbog čega nema osnova za primenu pravila kojima se određuje naknada za eksproprisanu nepokretnost, jer se radi o različitim osnovama sticanja društvene (državne) svojine, a kod utvrđenja da rešenje o nacionalizaciji nije izmenjeno, niti je isto stavljeno van snage, te da tužilac nije pružio dokaze da je stekao bilo kakav pravni osnov za korišćenje i upis prava svojine na predmetnoj parceli u katastar nepokretnosti.

S obzirom na to da pravnom prethodniku tužioca, nepokretnost nije oduzeta po osnovu ranije važećeg Zakona o eksproprijaciji, niti je izvršena faktička eksproprijacija (bez rešenja), već je zemljište postalo društvena svojina po osnovu akta o nacionalizaciji, to se u parničnom postupku ne može ostvariti pravo na naknadu tržišne vrednosti oduzetog zemljišta. Naime, stupanjem na snagu Zakona o prijavljivanju i evidentiranju oduzete imovine („Službeni glasnik Republike Srbije“ broj 45/05), uređen je postupak prijavljivanja i evidentiranja imovine koja je na teritoriji Republike Srbije oduzeta bez naknade tržišne vrednosti ili pravične naknade primenom propisa (između ostalog o nacionalizaciji) posle 09.03.1945. godine. Članom 9. Zakona određeno je da će se pravni osnov i prava u pogledu vraćanja imovine ili obeštećenja po osnovu oduzete imovine prijavljene po odredbama ovog Zakona, kao i postupak po zahtevu za ostvarivanje prava na povraćaj oduzete imovine ili obeštećenje za tu imovinu urediti posebnim zakonom, što je i učinjeno donošenjem Zakona o vraćanju oduzete imovine i obeštećenju (Zakon o restituciji) ("Službeni glasnik RS", br. 72/2011, 108/2013, 142/2014, 88/2015 - US, 95/2018, 153/2020. Tim zakonom u članu 2. taksativno su navedeni propisi primenom kojih je oduzeta imovina, čiji se povraćaj može ostvariti po odredbama tog zakona, među kojima je u tački 34. i Zakon o nacionalizaciji najamnih zgrada i građevinskog zemljišta („Službeni list FNRJ”br.52/58), a članom 3. tačka 3. istog zakona pod „aktom o podržavljenju” podrazumeva se pravni akt koji je imao neposredno dejstvo, kao što je presuda, odluka, rešenje i drugi pravni akt državnog, odnosno drugog nadležnog organa, kojim je izvršeno podržavljenje imovine, iz kojih razloga se neosnovano osporava da je postupak nacionalizacije nije ni sproveden.

Navedenim zakonom uređeni su uslovi, način i postupak vraćanja oduzete imovine i vrsta obeštećenja za oduzetu imovinu, koja je na teritoriji Republike Srbije primenom propisa o agrarnoj reformi, nacionalizaciji, sekvestraciji, kao i drugih propisa, na osnovu akata o podržavljenju, posle 9. marta 1945. godine oduzeta od fizičkih i određenih pravnih lica i prenesena u opštenarodnu, državnu, društvenu ili zadružnu svojinu. S obzirom na to da je tim zakonom propisan način ostvarenja povređenog subjektivnog prava (obeštećenja – ostvaruje se u upravnom postupku), koji postupak po zahtevu za vraćanje imovine vodi Agencija za restituciju, zbog čega se naknada tražena kao za faktički eksproprisano zemljište u parničnom postupku ne može priznati.

Iz navedenih razloga, Vrhovni sud je na osnovu člana 414. stav 1. ZPP odlučio kao u izreci.

Predsednik veća - sudija

Mirjana Andrijašević, s.r.

Za tačnost otpravka

Zamenik upravitelja pisarnice

Milanka Ranković