Vrhovni sud, u veću sastavljenom od sudija: Gordane Komnenić predsednika veća, dr Ilije Zindovića, Marije Terzić, Dobrile Strajina i Nadežde Vidić, članova veća, u parnici tužilja AA i BB, obe iz ..., čiji je zajednički punomoćnik Ivan Stančevski, advokat iz ..., protiv tuženog Grada Niša, koga zastupa Pravobranilaštvo Grada Niša, radi naknade za faktičku eksproprijaciju, odlučujući o reviziji tuženog izjavljenoj protiv presude Apelacionog suda u Nišu Gž 1415/25 od 14.05.2025. godine, u sednici održanoj 01.10.2025. godine, doneo je

R E Š E NJ E

DOZVOLJAVA SE odlučivanje o posebnoj reviziji tuženog izjavljenoj protiv presude Apelacionog suda u Nišu Gž 1415/25 od 14.05.2025. godine.

UKIDAJU SE presuda Apelacionog suda u Nišu Gž 1415/25 od 14.05.2025. godine i presuda Osnovnog suda u Nišu P 7356/2023 od 12.12.2024. godine, pa se predmet VRAĆA prvostepenom sudu, na ponovno suđenje.

O b r a z l o ž e nj e

Presudom Osnovnog suda u Nišu P 7356/2023 od 12.12.2024. godine, stavom prvim izreke, usvojen je tužbeni zahtev tužilja, pa je tuženi obavezan da od njih preuzme udeo od po 203/505 na k.p. br. .. KO ..., ukupne površine 505 m2, za javno zemljište, te da se na osnovu presude upiše u katastar nepokretnosti sa pravom svojine, što su tužilje dužne da trpe. Stavom drugim izreke, usvojen je tužbeni zahtev tužilja, pa je tuženi obavezan da im na ime naknade za preuzeti udeo od po 203/505 na k.p. br. .. KO ... ukupne površine 505 m2, na kojoj je planirana izgradnja škole – kompleksa osnovnog obrazovanja, isplati iznos od po 20.457, 47 dinara po jednom m2, što shodno zauzetom udelu tužilja od po 203 mkv iznosi ukupno po 4.152.257,41 dinar svakoj od tužilja, sa zakonskom zateznom kamatom počev od 12.12.2024. godine pa do isplate. Stavom trećim izreke, tuženi je obavezan da tužiljama naknadi troškove parničnog postupka u iznosu od 314.391,00 dinara.

Presudom Apelacionog suda u Nišu Gž 1415/25 od 14.05.2025. godine, odbijene su kao neosnovane žalbe tužilja i tuženog i potvrđena presuda Osnovnog suda u Nišu P 7356/2023 od 12.12.2024. godine.

Protiv pravnosnažne presude donete u drugom stepenu, tuženi je blagovremeno izjavio reviziju, zbog pogrešne primene materijalnog prava, pozivajući se na odredbu člana 404. Zakona o parničnom postupku.

Odredbom člana 404. stav 1. Zakona o parničnom postupku (''Službeni glasnik RS'', br. 72/2011 ... 10/2023), propisano je da je revizija izuzetno dozvoljena zbog pogrešne primene materijalnog prava i protiv drugostepene presude koja ne bi mogla da se pobija revizijom, ako je po oceni Vrhovnog suda potrebno da se razmotre pravna pitanja od opšteg interesa ili pravna pitanja u interesu ravnopravnosti građana, radi ujednačavanja sudske prakse, kao i ako je potrebno novo tumačenje prava (posebna revizija).

Po oceni Vrhovnog suda, u konkretnom slučaju je potrebno ujednačavanje sudske prakse o pravu vlasnika zemljišta na isplatu naknade za faktičku eksproprijaciju u situaciji kada on nije deposediran, pa su ispunjeni uslovi propisani odredbom člana 404. stav 1. Zakona o parničnom postupku, za odlučivanje o posebnoj reviziji tuženog.

Vrhovni sud je ispitao pobijanu presudu primenom odredbe člana 408. Zakona o parničnom postupku i utvrdio da je revizija osnovana.

U postupku nije učinjena bitna povreda odredaba postupka iz člana 374. stav 2. tačka 2. Zakona o parničnom postupku, na koju Vrhovni sud pazi po službenoj dužnosti.

Prema utvrđenom činjeničnom stanju, tužilje su suvlasnice kat. parcele br. .. KO ..., ukupne površine 505 m2, sa udelima od po 203/505. Predmetna parcela predstavlja gradsko građevinsko zemljište koje je planskim dokumentom donetim 29.03.1989. godine, kao i svim kasnijim donetim planskim dokumentima Grada Niša, planirana za izgradnju kompleksa osnovnog obrazovanja i pripada površini javne namene. Veštačenjem je utvrđeno da se predmetna parcela sa severne strane graniči sa obdaništem, sa južne strane je asfaltirani kolovoz Ulice ''...'', a sa istočne strane su prazne neizgrađene parcele. Škola na predmetnoj parceli nije izgrađena, a na istoj su, do ulice, bila parkirana vozila, pri čemu je deo prema vrtiću urastao u korov. Tržišna vrednost predmetne parcele utvrđena je veštačenjem i iznosi 20.454,47 dinara po 1m2, što za udele tužilja od po 203/55 iznosi po 4.152.257,41 dinar.

Polazeći od ovako utvrđenog činjeničnog stanja, nižestepeni sudovi su tužbeni zahtev tužilja usvojili, primenom odredbe člana 58. stav 1. Ustava Republike Srbije i člana 1. Protokola br. 1. uz Evropsku konvenciju za zaštitu ljudskih prava i osnovnih sloboda, nalazeći da je donošenjem urbanističkih planova kojima je predviđeno da se na predmetnoj parceli sagradi osnovna škola tužiljama realno onemogućeno mirno uživanje njihove imovine. Organi tuženog, od 29.03.1989. godine kada je donet Detaljni urbanistički plan dela nove M3 25 u naselju ''Maršala Tita'' kojim je predviđena javna namena – škole, nisu preduzeli ni jednu radnju u cilju sprovođenja plana Detaljne regulacije radi privođenja nameni ovog zemljišta, pa je, po mišljenju nižestepenih sudova, takvim postupanjem i nečinjenjem došlo do ograničavanja prava tužilja na mirno uživanje njene imovine.

Po oceni Vrhovnog suda, nižestepeni sudovi su pogrešno primenili materijalno pravo, zbog čega je činjenično stanje nepotpuno utvrđeno.

Ustav Republike Srbije, u odredbi člana 58., jemči pravo na mirno uživanje svojine i drugih imovinskih prava stečenih na osnovu zakona, tako što propisuje da pravo svojine može biti oduzeto ili ograničeno samo u javnom interesu utvrđenom na osnovu zakona, uz naknadu koja ne može biti niža od tržišne. Zakonom se može ograničiti način korišćenja imovine, a oduzimanje ili ograničenje imovine radi naplate poreza i drugih tražbina ili kazni, dozvoljeno je samo u skaldu sa zakonom.

Protokolom broj 1. uz Evropsku konvenciju za zaštitu ljudskih prava i osnovnih sloboda, u članu 1. stav 1., propisano je da svako fizičko i pravno lice ima pravo na neometano uživanje svoje imovine, te da niko ne može biti lišen svoje imovine osim u javnom interesu i pod uslovima predviđenim zakonom i opštim načelima međunarodnog prava.

Zakon o planiranju i izgradnji (''Službeni glasnik RS'', br. 72/09), u odredbi člana 2. stav 6. propisuje da je površina javne namene prostor određen planskim dokumentom za uređenje ili izgradnju objekta javne namene ili javnih površina za koji je predviđeno utvrđivanje javnog interesa u skladu sa posebnim zakonom (ulice, trgovi, parkovi i dr.).

Zakon o javnoj svojini („Službeni glasnik RS“ br. 72/2011 ... 105/2014), u odredbi člana 10. stav 2., propisuje da se dobrima u opštoj upotrebi u javnoj svojini, u smislu ovog Zakona, smatraju one stvari koje su zbog svoje prirode namenjene korišćenju svih i koje su kao takve određene zakonom (javni putevi, javne pruge, mostovi i tuneli na javnom putu, pruzi ili ulici, ulice, trgovi, javni parkovi, granični prelazi i dr.).

U konkretnom slučaju, predmetna parcela u suvlasništvu tužilja, k.p. br. .. KO ..., se nalazi u granici zahvata Plana generalne reguliacije područja gradske opštine Pantelej – druga faza (''Službeni list Grada Niša'', br. 44/2015 ... 139/2022), u zoni planiranoj za osnovno obrazovanje, tako što se sa severne strane graniči sa obdaništem, sa južne strane je asfaltirani kolovoz Ulice ''...'', a sa istočno-zapadne strane su prazne, neizgrađene parcele, koje trenutno služe za parkiranje vozila. Dakle, tužilje nisu faktički lišene svoje imovine i ovlašćenja koje čine sadržinu prava svojine, jer donetim planskim aktom nisu sprečene da predmetnu parcelu drže, koriste i njome raspolažu u granicama određenim zakonom (član 3. stav 1. Zakona o osnovama svojinsko-pravnih odnosa). Postojanje planskog akta kojim je predviđeno da će na zemljištu biti izgrađeni javni objekti je uslov da se utvrdi javni interes za eksproprijaciju, a usvajanje planskog akta ne znači da će nužno i doći do njegove realizacije. Time što je predmetna parcela obuhvaćena planskim dokumentom, njena postojeća namena i promena titulara stvarnog prava se ne menja po automatizmu, niti je zbog činjenice da je planski akt donet sporno zemljište postalo javna svojina. Postupak oduzimanja zemljišta nije sproveden na način propisan Zakonom o eksproprijaciji, niti je zemljište faktički oduzeto od tužilja i privedeno nameni predviđenoj planskim aktima. Za promenu oblika svojine iz privatne u javnu i isplatu tražene novčane naknade u visini tržišne vrednosti zemljišta nije dovoljno samo da je ono planskim aktima jedinica lokalne samouprave određeno za javnu površinu, već je nužno da je zemljište i oduzeto, odnosno da se koristi kao javna površina, čime bi vlasnik bio onemogućen da na njemu ostvaruje vlasnička prava u punom obimu. Faktička eksproprijacija nastaje kada se na zemljištu grade putevi, infrastrukturni i drugi objekti u javnom interesu iako ne postoji rešenje o eksproprijaciji zemljišta, odnosno njegovom izuzimanju iz poseda. Ovde to nije slučaj, imajući u vidu da planirani objekat javne namene nije izgrađen, a bitna činjenica za odlučivanje o postojanju faktičke eksproprijacije je deposediranje ranijeg vlasnika izgradnjom objekta koji neometano koristi neograničeni broj ljudi. U konkretnom slučaju, nije utvrđeno da li su tužilje deposedirane, odnosno da li njihovu parcelu koristi neograničeni broj ljudi, ili to nije slučaj. Takođe nije utvrđeno u čemu se konkretno sastoji ograničenje prava svojine tužilja, u situaciji kada one nisu lišene imovinskog prava na predmetnoj parceli izgradnjom objekta predviđenog planskim dokumentima. Mešanje države u pravo vlasnika na mirno uživanje imovine je suprotno članu 1. Protokola br. 1. uz Evropsku konvenciju za zaštitu ljudskih prava i osnovnih sloboda, onda kada nije postignuta pravična ravnoteža između zahteva opšteg interesa i zaštite prava na mirno uživanje imovine, odnosno kada vlasnik, zbog nesigurnosti svog položaja i nepostojanja delotvornog pravnog sredstva, trpi prekomerni teret. U konkretnom slučaju nije utvrđeno da li je postignuta, odnosno povređena pravična ravnoteža između zahteva opšteg interesa i zaštite prava na mirno uživanje imovine vlasnika zemljišta, te da li tužilje trpe prekomeran teret u smislu da im je onemogućeno da koriste svoju nepokretnost na način na koji su je ranije koristile, a od utvrđenja tih činjenica zavisi osnovanost i visina tražene naknade. Pri tom je potrebno da nižestepeni sudovi cene da li se naknada za povredu prava na imovinu zbog eventualno smanjene mogućnosti korišćenja zemljišta usled neprivođenja nameni može izjednačiti sa naknadom za faktički eksproprisano zemljište koje se dosuđuje vlasniku koji je lišen svoje imovine privođenjem zemljišta nameni u skadu sa planskim aktom.

U ponovnom postupku potrebno je da prvostepeni sud utvrdi na koji način se koristi predmetna parcela, odnosno da li je koristi neograničeni broj ljudi i da li su, i ako jesu, na koji način, tužilje ograničene ili onemogućene u korišćenju svoje parcele, da bi potom imao mogućnost da pravilnom primenom materijalnog prava donese novu odluku.

Ukinuta je i odluka o troškovima parničnog postupka, jer zavisi od njegovog ishoda, u smislu odredbe člana 163. stav 4. Zakona o parničnom postupku.

Na osnovu odredbe člana 416. stav 2. Zakona o parničnom postupku, Vrhovni sud je odlučio kao u izreci.

Predsednik veća - sudija

Gordana Komnenić,s.r.

Za tačnost otpravka

Zamenik upravitelja pisarnice

Milanka Ranković